Trudność znana jako „ślepota na czas” to dobrze udokumentowana cecha ADHD. Eksperci podkreślają, że to nie usprawiedliwia z automatu i nie każde spóźnienie oznacza ADHD.
Alice Lovatt, muzyk i pracowniczka domu opieki w Liverpoolu w Anglii, często miała kłopoty z powodu spóźnień.
Czuła wstyd, gdy zawodziła przyjaciół z powodu spóźnień i często stresowała się, czy dotrze do szkoły na czas.
„Po prostu nie mam w głowie tykającego zegara”, powiedziała Lovatt.
Dopiero gdy w wieku 22 lat zdiagnozowano u niej zaburzenie z deficytem uwagi i nadpobudliwością (ADHD), dowiedziała się, że to, czego doświadcza, ma nazwę.
Bywa nazywane ślepotą na czas, a w 1997 roku Russell Barkley, emerytowany kliniczny neuropsycholog z Uniwersytetu Massachusetts, określił je jako „krótkowzroczność czasową”.
Ślepota na czas to trudności z oceną, ile zajmą zadania lub ile czasu minęło. Od dawna wiąże się ją z ADHD, a w niektórych przypadkach także z autyzmem.
W ostatnich latach koncepcja zyskała popularność w mediach społecznościowych, co wywołało dyskusję o tym, gdzie przebiega granica między uznanym zaburzeniem a zachowaniem, które inni postrzegają jako niezorganizowane czy wręcz nieuprzejme.
Eksperci mówią, że ślepota na czas wiąże się z funkcjami wykonawczymi w płatach czołowych mózgu i jest dobrze udokumentowaną cechą ADHD.
„Każdemu zdarza się spóźnić, w ADHD pojawiają się jednak trudności w funkcjonowaniu”, powiedziała Stephanie Sarkis, psychoterapeutka i autorka książki „10 Simple Solutions to Adult ADD”.
„Wpływa na życie rodzinne i towarzyskie. Wpływa na pracę, zarządzanie pieniędzmi, na wszystkie obszary życia”, dodała.
Czy ADHD może być wymówką?
Sarkis mówi, że jeśli przewlekłe spóźnianie się jest „jedną gwiazdą w konstelacji objawów”, może wskazywać na zaburzenie, które można leczyć.
Zaznacza jednak, że nie każdy, kto przychodzi spóźniony, ma ADHD ani automatycznej wymówki.
Wskazuje na badania pokazujące, że leki stymulujące przepisywane na objawy ADHD, takie jak problemy z koncentracją czy niepokój, mogą także pomagać ograniczać ślepotę na czas.
Jeffrey Meltzer, terapeuta w Stanach Zjednoczonych, który pracuje z osobami zmagającymi się z punktualnością, mówi, że ważne jest zrozumienie powodów nawracających spóźnień.
Niektórzy unikają przychodzenia wcześniej, bo nie lubią towarzyskich pogawędek, często powiązanych z lękiem. Inni czują, że nie mają kontroli nad swoim życiem i wykorzystują spóźnienia, by odzyskać poczucie autonomii.
„To ta sama psychologiczna mechanika, która stoi za zjawiskiem revenge bedtime procrastination”, powiedział, odnosząc się do zostawania do późna, by odzyskać czas dla siebie po wymagającym dniu.
Meltzer proponuje prostą „kartę radzenia sobie”, z jedną stroną kwestionującą podstawowy lęk i drugą przypominającą o konsekwencjach spóźniania.
Na przykład po jednej stronie zapisz: „Uczestnictwo w tym spotkaniu nie oznacza, że tracę wolność”. Po drugiej: „Spóźnienie po raz kolejny zdenerwuje ludzi w pracy”.
Trudniejsze do przepracowania są, jak mówi, spóźnienia napędzane poczuciem uprzywilejowania. Osoby, które uważają, że ich czas liczy się bardziej niż czas innych, dają sobie przyzwolenie na przychodzenie po czasie, często razem z innymi zachowaniami świadczącymi o poczuciu wyższości.
Meltzer powiedział, że takie osoby przejawiają uprzywilejowanie także w innych obszarach, na przykład parkują na miejscu dla osób z niepełnosprawnościami albo mają skłonność do efektownego wejścia na wydarzenia.
„Może spóźniają się 20–30 minut i chodzi o to, by zabrzmiało: ‘O, proszę, kto się zjawił’”, powiedział. „To sposób na przyciągnięcie uwagi”.
Bez względu na przyczynę, mówi Sarkis, ludzie nadal odpowiadają za to, jak ich zachowanie wpływa na innych. Narzędzia stosowane, by wspierać osoby z ADHD, mogą pomóc każdemu, kto ma trudności z czasem.
Sarkis zaleca korzystanie ze smartwatchy lub kilku zegarów, by ograniczyć rozpraszanie przez telefon, dzielenie zadań na mniejsze kroki i unikanie przeładowywania kalendarza.
Lovatt wdrożyła wiele z tych strategii. Daje sobie znacznie więcej czasu, niż jej się wydaje, że potrzebuje, używa aplikacji blokujących rozpraszacze i prowadzi szczegółowe listy, ile naprawdę zajmują codzienne czynności.
To, co wydawało się 20-minutową poranną rutyną, po rozpisaniu krok po kroku, od wstania z łóżka po znalezienie butów, okazało się zajmować 45 minut.
„Nie działa w 100 proc.”, powiedziała. „Ale ogólnie jestem teraz dużo bardziej punktualna”.