Niemiecki fotograf lotniczy Tom Hegen udokumentował transformację energetyczną od bogatej w lit pustyni Atakama w Chile po zakłady przerobu niklu na Sulawesi w Indonezji.
Elektryfikację określa się jako „planetarny okład lodowy”, który może łagodzić globalne ocieplenie. Sposób wytwarzania tej energii elektrycznej budzi gorące spory – i nie jest to jedyne zmartwienie.
Za każdym samochodem elektrycznym, turbiną wiatrową i baterią kryją się kluczowe minerały wydobywane z ziemi, często w krajach szczególnie narażonych, odległych od ludzi, którzy z nich korzystają.
Niemiecki fotograf lotniczy Tom Hegen dokumentuje z powietrza transformację energetyczną od 2021 roku – od bogatej w lit pustyni Atacama w Chile po kompleksy przerobu niklu na Sulawesi w Indonezji.
Jego nowa książka „The Mineral Age (źródło w Angielski)” ma zmniejszyć dystans między kupowanymi przez nas produktami a miejscami ich pochodzenia oraz zwrócić uwagę na naruszenia praw człowieka, które towarzyszą transformacji energetycznej.
„Z ziemi niewiele widać. Teren jest ogrodzony, a obszar tak ogromny, że trudno objąć go wzrokiem… Kiedy lecę nad nim, cały krajobraz się odsłania” – mówi Hegen w ekskluzywnym wywiadzie dla Euronews Earth.
Do czego służą kluczowe minerały i gdzie się je wydobywa?
Kluczowe minerały to niezbędne surowce wykorzystywane we współczesnych technologiach i obronności.
Samochody elektryczne (EV) i magazynujące energię baterie nie działałyby bez litu, niklu, kobaltu i grafitu.
Boliwia, Argentyna i Chile – tzw. „trójkąt litowy” – mają łącznie ponad połowę szacowanych światowych zasobów litu. Obecnie uważa się, że Indonezja posiada największe nadające się do wydobycia złoża niklu – 42 proc., a Demokratyczna Republika Konga to miejsce, gdzie znajduje się ok. połowa światowego kobaltu; w społecznościach górniczych DRC co szóste dziecko jest ofiarą pracy dzieci (źródło w Angielski).
Silniki samochodów elektrycznych i generatory turbin wiatrowych potrzebują także metali ziem rzadkich do swoich silnych magnesów. Ziemie rzadkie to grupa 17 chemicznie podobnych pierwiastków metalicznych, obficie występujących w skorupie ziemskiej, ale rzadko tworzących skoncentrowane, opłacalne złoża. Chiny dysponują największymi na świecie zasobami pierwiastków ziem rzadkich – 50 proc. – i odgrywają kluczową rolę w ich przetwarzaniu, z udziałem na poziomie 76 proc.
Miedź, ceniona za przewodnictwo elektryczne i cieplne, służy do przesyłania energii w przewodach, płytkach drukowanych i układach scalonych.
Wraz z rozwojem czystych technologii – a także produkcji rakiet, centrów danych dla sztucznej inteligencji i elektroniki użytkowej, które również opierają się na kluczowych minerałach – zapotrzebowanie na te surowce gwałtownie rośnie.
Międzynarodowa Agencja Energetyczna (źródło w Angielski) (IEA) przewiduje, że przy obecnych politykach popyt prawie się podwoi do 2040 roku, a zapotrzebowanie na lit wzrośnie ponad trzykrotnie. Globalne zobowiązanie elektryfikacyjne „35-by-35”, omawiane na COP31, może te prognozy jeszcze podbić.
Według prognoz Benchmark Mineral Intelligence, aby zaspokoić popyt tylko na samochody elektryczne i baterie do magazynowania energii, do 2035 roku na świecie potrzeba będzie co najmniej 384 nowych kopalni.
Jedno badanie (źródło w Angielski) z 2022 roku wykazało, że ponad połowa projektów wydobywczych związanych z transformacją energetyczną powstaje na terenach rdzennych społeczności lub w ich pobliżu. Często miejsca najbogatsze w kluczowe minerały są zarazem najbardziej narażone na skutki klimatyczne, takie jak ekstremalne zjawiska pogodowe, co dodatkowo zwiększa ryzyko dla lokalnych mieszkańców.
„Dziedzictwo jest na zawsze”: ludzki koszt wydobycia kluczowych minerałów
Dla osób żyjących w cieniu południowoamerykańskich złóż litu, kopalni kobaltu i miedzi w DRC oraz indonezyjskich zakładów wydobycia niklu i cyny, mroczna strona naszej elektrycznej przyszłości jest aż nadto widoczna.
Na marginesie COP31 przywódcy rdzennych społeczności biją na alarm. „Chcą przyspieszyć rozwój nowych technologii i górnictwa, ale nie w takim tempie jak prawa” – mówi działacz rdzennych społeczności Edson Krenak w rozmowie z Euronews Earth.
„Jedną z doktryn stworzonych, by kierować tą transformacją, nazwano «sprawiedliwą transformacją», ale na miejscu nie jest ona sprawiedliwa” – mówi Krenak, koordynator ds. rzecznictwa w prowadzonym przez ludność rdzenną stowarzyszeniu Cultural Survival. „Widzimy, jak prawa społeczności są poświęcane i łamane na rzecz praw bogatych… aby mieli swoją rzekomo czystą energię”.
Społeczność Krenaka z Minas Gerais w Brazylii wciąż żyje w cieniu skutków śmiertelnych katastrof Mariana z 2015 roku i Brumadinho z 2019 roku. Gdy zawaliły się tamy z odpadami po wydobyciu rudy żelaza, zginęły setki osób, toksyczne błoto nasączone metalami ciężkimi wciąż truje ocalałych, zniszczyło źródła utrzymania i rozbiło tradycyjne formy życia.
Teraz wkraczają kopalnie litu. Krenak mówi, że społeczności w dolinie Jequitinhonha od lat zgłaszają pył, skażenie wody i wysadzanie skał w pobliżu szkół oraz wsi, podczas gdy inwestorzy i władze opierają się na ocenach oddziaływania przygotowywanych przez same firmy górnicze.
„To dziedzictwo jest na zawsze, bo zwykle potrzeba 200–300 lat, by środowisko się odrodziło” – podkreśla Krenak. Dodaje, że społeczności rzadko mają świadomość, iż zbiorniki odpadów pogórniczych, w których magazynuje się odpady po wydobyciu rud, pozostają i wymagają stałego nadzoru także po zakończeniu eksploatacji. Hegen dokumentuje te sztucznie ukształtowane formy terenu w swojej książce, pokazując przykłady od USA po Hiszpanię i Chile.
„Jesteśmy częścią problemu przez naszą konsumpcję”
Tysiące kilometrów dalej Europejczycy chronią się przed kryzysem energetycznym dzięki energii słonecznej, wiatrowej i samochodom elektrycznym. Pomaga to ograniczyć emisje ogrzewające planetę, ale przejście z systemu opartego na paliwach na system oparty na minerałach ma własne, poważne konsekwencje.
Krenak zapewnia, że „w pełni popiera transformację energetyczną”. „Nie ma wątpliwości, że potrzebujemy zmiany” – mówi – „ale potrzebujemy też przemiany po stronie popytu”.
„Każdy, kto korzysta z telefonu, laptopa, samochodu elektrycznego – czegokolwiek – w pewnym sensie jest częścią problemu przez swoją konsumpcję. Powinniśmy pamiętać, że ludzie w innych krajach cierpią z powodu wydobycia tych metali” – mówi Hegen, który swoimi zdjęciami chce skłonić do dyskusji i zmiany myślenia.
Jak obchodzić się z kluczowymi minerałami w bardziej odpowiedzialny sposób?
Hegen uważa, że transformacja energetyczna to „jedyna droga naprzód”, ale ostrzega przed „powtarzaniem błędów z przeszłości, gdy eksploatowaliśmy inne kraje dla surowców, a inni ludzie ponosili za to koszt”.
Każdy z nas może mieć udział w ograniczaniu popytu na energię i produkty, jednak na miejscu potrzebne są znacznie większa kontrola i odpowiedzialność.
Międzynarodowe zasady dotyczące wydobycia minerałów dla transformacji energetycznej poczyniły w ostatnich latach postępy – m.in. dzięki Planowi działań G7 dotyczącym kluczowych minerałów z 2025 roku, który ma wspierać rynki oparte na standardach, oraz unijnemu rozporządzeniu w sprawie surowców krytycznych – ale wciąż są rozproszone i niewiążące.
Silny sprzeciw Chin i Rosji sprawił, że w zeszłym roku z finalnego tekstu COP30 usunięto zapisy o minerałach dla transformacji energetycznej, co nie daje większych nadziei na porozumienie w tym roku.
„Potrzebujemy wzmocnienia przepisów i ustaw obowiązujących w Brazylii i wielu innych krajach, aby chronić nasze społeczności” – mówi Krenak, podkreślając konieczność niezależnych ocen, oddzielonych od raportów samych spółek górniczych.
Instytucje finansowe inwestujące w sektor minerałów mogą również wywierać presję, nakładając wymogi dotyczące wylesiania, gospodarki niebezpiecznymi odpadami, zabezpieczeń społecznych oraz naprawy wyrządzonych szkód.
„Nie ma wątpliwości: musimy zdekarbonizować nasze gospodarki i sposób życia” – pisze Hegen w swojej książce. „Wymaga to odejścia od paliw kopalnych, które wydobywa się i spala jednorazowo, ku systemowi opartemu na trwałych metalach, które można – i należy – ponownie wykorzystywać.”
Oprócz silniejszych regulacji, lepszego egzekwowania prawa i bardziej przejrzystych łańcuchów dostaw rozwiązaniem jest wydłużanie trwałości produktów i projektowanie w duchu gospodarki obiegu zamkniętego.
„Telefon jest bardzo trudny do recyklingu. Baterie są bardzo trudne do recyklingu” – mówi Hegen w rozmowie z Euronews Earth. „Produkty trzeba dziś projektować tak, by dało się je przetwarzać, bo wszystkie te metale zostały już raz wydobyte”.
Nadzieję mogą dawać także przyszłe innowacje, takie jak syntetyczne, wytwarzane w laboratoriach zamienniki kluczowych minerałów czy wyspecjalizowane rośliny, które naturalnie wyciągają metale z gleby.