COP31 w Antalyi: przywódcy unikają rozmów o odejściu od paliw kopalnych

Przywódcy unikają wspominania o paliwach kopalnych, mimo narastających ostrzeżeń, że świat przekroczy próg 1,5°C, gdy dobiega końca pierwszy tydzień rozmów na COP31.

REKLAMA

REKLAMA

Przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen, zwróciła się w środę (11 listopada) do przywódców w Antalyi – opisując ostatnią falę ekstremalnej pogody i śmiertelnych pożarów, które spustoszyły Europę i resztę świata, jako „lato prawdy”.

„Stoimy na globalnym punkcie krytycznym” – powiedziała. „Najnowszy raport ONZ jest jasny: zmierzamy do przekroczenia celu 1,5°C, a każda część stopnia ma znaczenie”.

Von der Leyen przedstawiła priorytety UE na COP31, m.in. przyspieszenie elektryfikacji i „wzmacnianie globalnych partnerstw” w celu budowy czystych gospodarek – jednak ani razu w swoim wystąpieniu nie wspomniała o paliwach kopalnych.

Z danych ONZ wynika, że paliwa kopalne – węgiel, ropa i gaz – są zdecydowanie największym źródłem globalnych zmian klimatu. Odpowiadają za ok. 68 proc. światowych emisji gazów cieplarnianych i niemal 90 proc. wszystkich emisji dwutlenku węgla.

Von der Leyen oskarżono o „rozminięcie się z sednem” z powodu braku choćby wzmianki o odejściu od paliw kopalnych (TAFF) oraz o „świętujący ton”, mimo że finansowanie klimatyczne UE utknęło w martwym punkcie.

„Elektryfikacja musi być wyraźnie powiązana z odchodzeniem od paliw kopalnych, w przeciwnym razie daje branży paliw kopalnych osłonę, by dalej działać jak dotąd – inkasować zyski, podczas gdy zwykli ludzie odczuwają rosnące rachunki za energię i skutki kryzysu klimatycznego” – mówi Chiara Martinelli, dyrektorka Climate Action Network (CAN) Europe.

Finlandia przedstawia mapę drogową odchodzenia od paliw kopalnych

Porozumienia na szczycie ONZ wymagają konsensusu wszystkich stron – niemal 200 państw – co sprawia, że postępy są często powolne i stopniowe.

Nie powstrzymało to jednak Finlandii przed ogłoszeniem podczas szczytu nowej krajowej mapy drogowej TAFF, na wzór Francji, Niemiec i Niderlandów.

Brazylia, która przed przekazaniem prezydencji COP przygotowała globalną mapę drogową TAFF, pracuje też aktywnie nad własnym krajowym planem, podobnie jak różne państwa wyspiarskie Pacyfiku.

Ponad 96 proc. energii elektrycznej w Finlandii pochodzi już ze źródeł innych niż paliwa kopalne – to jeden z najwyższych wskaźników na świecie.

Jednocześnie energochłonność gospodarki i zużycie energii na mieszkańca są bardzo wysokie. Wynika to z dużego udziału przemysłu ciężkiego, długich odległości podróży oraz dużego zapotrzebowania na ogrzewanie w chłodnym klimacie.

W 2025 r. największym pojedynczym źródłem energii były paliwa drzewne – odpowiadały za 28 proc. całkowitego zużycia energii. Udział energetyki jądrowej wyniósł 27 proc., a paliw kopalnych 18 proc.

Główne krajowe źródła energii to obecnie paliwa drzewne, elektrownie wodne, energia wiatru, energia słoneczna, odpady, torf oraz pompy ciepła.

Finlandia, która chce osiągnąć neutralność klimatyczną do 2035 r., nie wyznaczyła jednak prawnie wiążącego terminu TAFF. Jej mapa drogowa nawiązuje do procesu z Santa Marta dotyczącego TAFF. W jego ramach wszystkie wzmianki o tworzeniu mapy drogowej odchodzenia od paliw kopalnych usunięto z końcowego tekstu COP30 w Belém w ubiegłym roku.

„Pozytywne jest to, że coraz więcej państw odpowiada na wezwanie, by planować przyszłość bez paliw kopalnych” – mówi Romain Ioualalenof z organizacji pozarządowej Oil Change International.

„Mapy drogowe muszą jednak wykraczać poza powtarzanie istniejących polityk. Potrzebujemy, by bogate kraje przyspieszyły wyjście z paliw kopalnych, tak by ich działania były zgodne z globalnymi celami klimatycznymi”.

Odejście od paliw kopalnych „bez finansowania nie ma sensu”

Türkiye, Francja, USA i Włochy należą do państw, które przywiozły na doroczny szczyt klimatyczny lobbystów przemysłu paliw kopalnych. Ponownie wywołuje to pytania o to, kto siada przy stole i na ile uczciwy jest cały proces.

Współgospodarz szczytu, Türkiye, spotkała się też z krytyką za silną zależność od węgla, który pozostaje jej głównym źródłem energii.

Mimo planów rozwoju odnawialnych źródeł energii, krajowy plan klimatyczny Türkiye dopuszcza wzrost, a nie spadek emisji gazów cieplarnianych – ponieważ państwo nadal zwiększa poszukiwania paliw kopalnych na Morzu Czarnym i na południu kraju.

W momencie inauguracji COP31 w poniedziałek (9 listopada) prezydent Turcji Recep Tayyip Erdogan świętował odkrycie złóż ropy na terytorium kraju.

W czwartek (12 listopada) minister energii Türkiye Alparslan Bayraktar – który wcześniej twierdził, że paliwa kopalne są niezbędne dla bezpieczeństwa energetycznego – powiedział, że kraje rozwijające się potrzebują dostępu do technologii i finansowania, inaczej nie będą w stanie przejść na czystą energię.

„Bez tego mówienie ludziom: nie musicie zużywać węgla, nie potrzebujecie innych paliw kopalnych – nie ma żadnego sensu” – powiedział agencji AFP.

„Musimy produkować energię elektryczną. Chcielibyśmy wytwarzać ją z OZE. Chcielibyśmy opierać się na energetyce jądrowej – ale oczywiście budowa elektrowni jądrowych wymaga ogromnych nakładów finansowych”.

Finansowanie ma być jednym z najbardziej spornych tematów w Antalyi, zwłaszcza w kontekście środków na adaptację oraz straty i szkody w krajach najbardziej narażonych na katastrofy klimatyczne, takich jak państwa rozwijające się i małe państwa wyspiarskie.

Podczas COP29 w Baku w 2024 r. państwa rozwinięte zgodziły się mobilizować co najmniej 300 mld dol. (268 mld euro) rocznie dla krajów rozwijających się do 2035 r., w ramach szerszego celu pozyskania 1,3 bln dol. (1,63 bln euro) z źródeł publicznych i prywatnych.

Na COP30 w ubiegłym roku rządy uzgodniły dążenie do co najmniej trzykrotnego zwiększenia finansowania adaptacji do 2035 r., nie ustalono jednak punktu wyjścia, podziału kosztów ani sposobu dostarczania środków.

Analitycy wskazują, że „realną drogą do znaczącego wyniku” w kwestii finansowania klimatycznego na COP31 byłoby umocowanie zobowiązania do potrojenia środków oraz uzgodnienie poziomu wyjściowego 40 mld dol. (36,2 mld euro), z celami pośrednimi przed 2035 r. i minimalnym udziałem dotacji w stosunku do pożyczek.

Jednak raport Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP), opublikowany na kilka dni przed szczytem, wykazał, że nawet potrojenie obecnego publicznego finansowania adaptacji na poziomie międzynarodowym pokryłoby jedynie 23–29 proc. potrzeb krajów rozwijających się.

Zobowiązanie COP31 dotyczące elektryfikacji nabiera tempa – i budzi krytykę

Choć TAFF nie znalazł się w oficjalnym porządku obrad COP31, już stał się jednym z głównych punktów spornych z powodu rosnących kosztów ropy i gazu po wojnie USA z Iranem.

Paliwa kopalne budzą też coraz większy niepokój w kontekście zobowiązania Türkiye 35-by-35. Zakłada ono wzrost udziału energii elektrycznej w globalnym zapotrzebowaniu na energię do 35 proc. do 2035 r., z ok. 23 proc. obecnie.

Ponad tuzin państw i kilka małych państw wyspiarskich poparło ten cel, w tym premier Wielkiej Brytanii Andy Burnham – zaledwie kilka tygodni po tym, jak jego rząd zatwierdził kontrowersyjne złoże gazu Jackdaw na Morzu Północnym.

Von der Leyen również wyraziła poparcie, argumentując, że cel jest w zasięgu i zapewni większe bezpieczeństwo energetyczne UE.

Elektryfikacja oznacza zastępowanie technologii spalających paliwa kopalne technologiami zasilanymi energią elektryczną – na przykład przejście z samochodu z silnikiem Diesla na pojazd elektryczny (EV).

Krytycy ostrzegają jednak, że sama elektryfikacja nie zlikwiduje zużycia paliw kopalnych i może posłużyć jako pretekst, by rządy zaliczały rozbudowę elektrowni gazowych na poczet realizacji celu 35-by-35.

„Przejście z ropy i gazu na energię elektryczną ogranicza emisje tylko wtedy, gdy prąd pochodzi z czystych źródeł – dlatego szybka rozbudowa OZE jest niepodlegającym negocjacjom warunkiem” – mówi Linda Kalcher, dyrektorka wykonawcza paneuropejskiego think tanku Strategic Perspectives.

„Energia słoneczna i wiatrowa to najtańsze i jedne z najszybszych w budowie nowych źródeł energii elektrycznej na świecie, tym bardziej odkąd ceny ropy i gazu poszybowały w górę. Wciąż jednak istnieje ryzyko dalszego uzależnienia od paliw kopalnych i inwestowania w nieopłacalne zasoby ropy i gazu – zwłaszcza że rosnące zapotrzebowanie na energię ze strony centrów danych napędza wezwania do budowy nowych mocy w paliwach kopalnych”.

COP31 zakończy się 20 listopada.