Śledź nas
Reklama

Pola litu w Ameryce Płd.: wysoka ludzka cena zielonej energii

Stawy odparowujące do produkcji litu, pustynia Atakama, region Antofagasta w Chile, 2021 r.
Stawy odparowujące do produkcji litu, pustynia Atacama, region Antofagasta w Chile, 2021. -  Prawo autorskie  Tom Hegen
Prawo autorskie Tom Hegen
Przez Angela Symons
Opublikowano dnia
Udostępnij Obserwuj Euronews w Google
Udostępnij Close Button

Niemiecki fotograf lotniczy Tom Hegen udokumentował transformację energetyczną – od bogatej w lit pustyni Atacama w Chile po kompleksy przetwórstwa niklu na Sulawesi w Indonezji.

Elektryfikacja bywa nazywana „planetarnym lodowym okładem” z potencjałem łagodzenia globalnego ocieplenia. Sposób, w jaki powinna być wytwarzana ta energia elektryczna, jest przedmiotem zażartych sporów – i nie jest to jedyne zmartwienie.

REKLAMA
REKLAMA

Za każdym samochodem elektrycznym, każdą turbiną wiatrową i każdą baterią stoją surowce krytyczne wydobywane z ziemi, często w krajach wrażliwych, daleko od osób, które z nich korzystają.

Niemiecki fotograf lotniczy Tom Hegen dokumentuje transformację energetyczną z powietrza od 2021 roku – od bogatej w lit pustyni Atakama w Chile po kompleksy przetwarzania niklu na wyspie Sulawesi w Indonezji.

Jego nowa książka „The Mineral Age (źródło w Angielski)” ma zmniejszyć dystans między produktami, które kupujemy, a miejscami ich pochodzenia oraz zwrócić uwagę na naruszenia praw człowieka leżące u podstaw transformacji energetycznej.

„Z poziomu ziemi niewiele widać. Tereny są ogrodzone, a obszar jest tak ogromny, że trudno objąć go wzrokiem… Gdy jestem w powietrzu, cały krajobraz się odsłania” – mówi Hegen w ekskluzywnym wywiadzie dla Euronews Earth.

Elektrownia słoneczna Gemasolar, Andaluzja, Hiszpania, 2021.
Elektrownia słoneczna Gemasolar, Andaluzja, Hiszpania, 2021. Tom Hegen

Do czego służą surowce krytyczne i gdzie je wydobywamy?

Surowce krytyczne to kluczowe materiały wykorzystywane we współczesnych technologiach i obronności.

Pojazdy elektryczne (EV) i baterie do magazynowania energii nie działałyby bez litu, niklu, kobaltu i grafitu.

Boliwia, Argentyna i Chile – znane jako „Trójkąt Litu” – łącznie posiadają ponad połowę szacowanych światowych zasobów litu. Indonezja uchodzi obecnie za kraj z największymi możliwymi do wydobycia zasobami niklu – 42 proc. światowych rezerw. Demokratyczna Republika Konga ma około połowę globalnych zasobów kobaltu, a co szóste dziecko w społecznościach górniczych DRK pada ofiarą pracy dzieci (źródło w Angielski).

Odkrywkowa kopalnia niklu wkraczająca w pierwotny las deszczowy, Sulawesi, Indonezja, 2025.
Odkrywkowa kopalnia niklu wkraczająca w pierwotny las deszczowy, Sulawesi, Indonezja, 2025. Tom Hegen

Silniki pojazdów elektrycznych i generatory turbin wiatrowych opierają się także na pierwiastkach ziem rzadkich, potrzebnych do produkcji silnych magnesów. „Rare earths” to grupa 17 chemicznie podobnych metali, które są powszechne w skorupie ziemskiej, lecz rzadko występują w skoncentrowanych, opłacalnych złożach. Chiny dysponują największymi na świecie zasobami pierwiastków ziem rzadkich – około 50 proc. – i odgrywają kluczową rolę w ich przetwarzaniu, odpowiadając za 76 proc. tego rynku.

Miedź, ceniona za wysoką przewodność elektryczną i cieplną, służy do przesyłania energii w przewodach, płytkach drukowanych i układach scalonych.

Wraz z przyspieszeniem rozwoju czystych technologii – a także produkcji pocisków rakietowych, centrów danych dla sztucznej inteligencji i elektroniki użytkowej, które również opierają się na surowcach krytycznych – popyt na te materiały gwałtownie rośnie.

Międzynarodowa Agencja Energetyczna (źródło w Angielski) (IEA) przewiduje, że przy obecnych politykach popyt niemal się podwoi do 2040 roku, a zapotrzebowanie na lit wzrośnie ponad trzykrotnie. Omawiane na COP31 globalne zobowiązanie elektryfikacji „35-by-35” może wywindować te liczby jeszcze wyżej.

Zgodnie z prognozami Benchmark Mineral Intelligence, aby zaspokoić popyt tylko na pojazdy elektryczne i baterie do magazynowania energii, do 2035 roku na świecie potrzeba co najmniej 384 nowych kopalni.

Badanie opublikowane w 2022 roku w czasopiśmie Nature (źródło w Angielski) wykazało, że ponad połowa projektów wydobywczych związanych z transformacją energetyczną znajduje się na terenach rdzennych ludów lub w ich pobliżu. Często obszary najbogatsze w surowce krytyczne są też najbardziej narażone na skutki klimatyczne, takie jak ekstremalne zjawiska pogodowe, co dodatkowo zwiększa ryzyko dla lokalnych społeczności.

Kopalnia miedzi Collahuasi, Tarapacá, Chile, 2021.
Kopalnia miedzi Collahuasi, Tarapacá, Chile, 2021. Tom Hegen

„Dziedzictwo jest na zawsze”: ludzki koszt wydobycia surowców krytycznych

Dla mieszkańców okolic pól litu w Ameryce Południowej, kopalń kobaltu i miedzi w DRK oraz operacji wydobycia niklu i cyny w Indonezji mroczna strona naszej elektrycznej przyszłości jest aż nadto widoczna.

Na marginesie COP31 rdzenni przywódcy biją na alarm. „Chcą przyspieszyć rozwój nowych technologii i wydobycia, ale nie w tym samym tempie co prawa człowieka” – mówi działacz rdzennych ludów Edson Krenak w rozmowie z Euronews Earth.

„Jedna z doktryn, które mają kierować tą transformacją energetyczną, nosi nazwę „sprawiedliwa transformacja”, ale na miejscu nie jest ona «sprawiedliwa»” – dodaje Krenak, który jest koordynatorem działań rzeczniczych w prowadzonym przez rdzenną ludność stowarzyszeniu Cultural Survival. „Widzimy, jak prawa społeczności są poświęcane, łamane, w imię praw bogatych… by mieć swoją rzekomo czystą energię”.

Lud Krenaka z Minas Gerais w Brazylii wciąż żyje ze skutkami śmiertelnych katastrof w Marianie w 2015 roku i w Brumadinho w 2019 roku. Gdy zapory odpadów rud żelaza się zawaliły, zabiły setki osób, uwolniły toksyczne błoto pełne metali ciężkich, które nadal zatruwa ocalałych, zniszczyły źródła utrzymania i rozbiły tradycyjny sposób życia.

Teraz w region wkraczają kopalnie litu. Krenak mówi, że społeczności w dolinie Jequitinhonha od lat zgłaszają pył, zanieczyszczenie wody i wysadzanie skał w pobliżu szkół oraz wiosek, podczas gdy inwestorzy i władze opierają się na ocenach oddziaływania przygotowywanych przez same spółki wydobywcze.

„Dziedzictwo jest na zawsze, bo zazwyczaj potrzeba 200–300 lat, by środowisko się odtworzyło” – podkreśla Krenak. Dodaje, że społeczności rzadko są informowane, iż zapory odpadów górniczych (tailings dams), w których składuje się odpady po wydobyciu minerałów, pozostają na miejscu i wymagają stałego nadzoru także po zakończeniu eksploatacji. Hegen dokumentuje te sztucznie ukształtowane formy terenu w swojej książce, pokazując przykłady od USA po Hiszpanię i Chile.

Suchy nasyp odpadów górniczych, kopalnia miedzi Chino, Nowy Meksyk, Stany Zjednoczone, 2021.
Suchy nasyp odpadów górniczych, kopalnia miedzi Chino, Nowy Meksyk, Stany Zjednoczone, 2021. Tom Hegen

„Jesteśmy częścią problemu przez naszą konsumpcję”

Tysiące kilometrów dalej Europejczycy zabezpieczają się przed kryzysem energetycznym dzięki energii słonecznej, wiatrowej i pojazdom elektrycznym. Pomaga to ograniczać emisje gazów cieplarnianych, lecz przejście z systemu opartyego na paliwach na system oparty na minerałach wiąże się z własnymi kosztami.

Krenak deklaruje, że „w pełni popiera transformację energetyczną”. „Nie ma wątpliwości, że potrzebujemy zmian” – mówi. – „Ale potrzebujemy też przemiany po stronie popytu”.

„Każdy, kto używa telefonu, laptopa, samochodu elektrycznego – czegokolwiek – w pewnym sensie współtworzy problem poprzez swoją konsumpcję. Powinniśmy mieć świadomość, że ludzie w innych krajach cierpią z powodu wydobycia tych metali” – mówi Hegen, który liczy, że jego fotografie skłonią do dyskusji i zmiany myślenia.

Park fotowoltaiczny Les Mées, Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, Francja, 2021.
Park fotowoltaiczny Les Mées, Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, Francja, 2021. Tom Hegen

Jak odpowiedzialniej obchodzić się z surowcami krytycznymi?

Hegen uważa, że transformacja energetyczna jest „jedyną drogą naprzód”, jednocześnie wzywa jednak, by „nie powtarzać błędów z przeszłości, kiedy wykorzystywaliśmy inne kraje dla ich zasobów, a inni ludzie ponosili tego koszty”.

Choć każdy z nas może wnieść swój wkład w ograniczanie popytu na energię i produkty, na miejscu potrzebne są większy nadzór i odpowiedzialność.

Międzynarodowe regulacje dotyczące wydobycia surowców na potrzeby transformacji energetycznej poczyniły w ostatnich latach postępy – m.in. dzięki planowi działań G7 z 2025 roku w sprawie surowców krytycznych, który ma wspierać rynki oparte na standardach, oraz unijnemu aktowi w sprawie surowców krytycznych – wciąż jednak są fragmentaryczne i niewiążące.

Silny sprzeciw Chin i Rosji sprawił, że zapisy dotyczące surowców transformacyjnych wykreślono z finalnego tekstu COP30 w ubiegłym roku, co pozostawia niewielkie nadzieje na tegoroczne porozumienie.

Pozostałości wioski Tshabula otoczone odpadami górniczymi, Kolwezi, Demokratyczna Republika Konga, 2026.
Pozostałości wioski Tshabula otoczone odpadami górniczymi, Kolwezi, Demokratyczna Republika Konga, 2026. Tom Hegen

„Potrzebujemy wzmocnienia przepisów i praw, które istnieją w Brazylii i wielu innych krajach, aby nasze społeczności były bezpieczne” – mówi Krenak, podkreślając konieczność niezależnych ocen, odrębnych od raportów samych firm wydobywczych.

Instytucje finansowe inwestujące w sektor wydobywczy mogłyby wywierać dodatkową presję, stawiając wymagania dotyczące wylesiania, gospodarowania niebezpiecznymi odpadami, ochrony socjalnej i naprawiania wyrządzonych szkód.

„Nie ma wątpliwości: musimy zdekarbonizować nasze gospodarki i sposób życia” – pisze Hegen w swojej książce. – „Wymaga to odejścia od paliw kopalnych, które wydobywa się i spala tylko raz, w stronę systemu opartego na trwałych metalach, które można – i należy – ponownie wykorzystywać”.

Oprócz silniejszych regulacji, lepszego egzekwowania prawa i bardziej przejrzystych łańcuchów dostaw, rozwiązania należy szukać w wydłużaniu trwałości produktów i projektowaniu ich w obiegu zamkniętym.

„Telefon bardzo trudno poddać recyklingowi. Baterie również bardzo trudno poddać recyklingowi” – mówi Hegen w rozmowie z Euronews Earth. – „Produkty trzeba dziś projektować w taki sposób, by dało się je przetwarzać, bo wszystkie te metale zostały już raz wydobyte”.

Nadzieję mogą dawać także przyszłe innowacje, takie jak syntetyczne, laboratoryjnie wytwarzane zamienniki surowców krytycznych oraz specjalne rośliny, które naturalnie wyciągają metale z gleby.

Przejdź do skrótów dostępności
Udostępnij Obserwuj Euronews w Google

Czytaj Więcej

Pompy ciepła mogą obciąć ćwierć emisji energii w UE, EHPA wzywa do działania

Europa może obniżyć koszty prądu o 40 proc., jeśli energia słoneczna i baterie współgrają

Turcja, gospodarz COP31, ma jedną z największych farm słonecznych Europy, ale wciąż stawia na węgiel