Najbardziej zagrożone są osoby chorujące na astmę.
Połowa mieszkańców Europy była tego lata narażona na działanie mało znanego gazu cieplarnianego podczas rekordowych fal upałów i pożarów lasów.
REKLAMA
REKLAMA
Przygruntowy ozon jest zanieczyszczeniem powietrza, które „przenika głęboko do układu oddechowego i dostaje się do krwiobiegu, dzięki czemu może dotrzeć niemal do wszystkich narządów w ciele”. Najbardziej zagrożeni są chorujący na astmę.
Ozon powstaje w wyniku tysięcy reakcji chemicznych, uruchamianych przez światło słoneczne i wysokie temperatury. Dlatego rekordowe fale upałów, które od czerwca do sierpnia obejmowały Europę, doprowadziły do stężeń ozonu groźnych dla zdrowia. W tym okresie 50 proc. mieszkańców Europy było narażonych na poziomy ozonu oceniane jako złe, bardzo złe lub skrajnie złe – wynika z danych Służby Monitorowania Atmosfery Copernicus (CAMS) Komisji Europejskiej.
„Zanieczyszczenie ozonem dobitnie pokazuje, jak ściśle powiązane są atmosfera, klimat, zdrowie i nasze utrzymanie: zanieczyszczenia i zmieniający się klimat wpływają na chemię powietrza, którym oddychamy, decydują o kondycji ekosystemów, a nawet o naszej zdolności do produkcji żywności” – mówi Laurence Rouil, dyrektorka CAMS.
Dobrą wiadomością jest to, że unijne działania na rzecz ograniczenia innych zanieczyszczeń powietrza przynoszą efekty, dlatego jest nadzieja, że przy konsekwentnej polityce uda się obniżyć także poziomy ozonu.
Ozon pokazuje, jak ściśle powiązane są zanieczyszczenie powietrza i zmiana klimatu
Zanieczyszczenie powietrza, często nazywane niewidzialnym zabójcą, powoduje na świecie ponad 4 mln przedwczesnych zgonów – podaje Światowa Organizacja Zdrowia. W 2025 roku w Europie i Azji Centralnej na zanieczyszczenie powietrza przypadało 56 zgonów na 100 tys. mieszkańców.
Tworzy je wiele różnych gazów. Ozon przygruntowy, którego nie należy mylić z ozonem w górnych warstwach atmosfery chroniącym nas przed promieniowaniem UV, jest mniej znany niż inne, ale szczególnie niepokojący ze względu na ścisłe powiązania ze zmianą klimatu.
„Ozon przygruntowy pokazuje bliską zależność między zanieczyszczeniem powietrza a zmianą klimatu – jednym z kluczowych wyzwań społecznych – ponieważ powstaje przy wysokich temperaturach” – czytamy w pierwszej edycji nowego raportu CAMS o jakości powietrza „Atmosphere Watch”.
Globalne temperatury rosną, a fale upałów są coraz częstsze i bardziej ekstremalne z powodu zmian klimatu wywołanych przez człowieka. Ponieważ tworzenie się ozonu uruchamiają wysokie temperatury, więcej fal upałów oznacza więcej ozonu.
Tlenki azotu biorą udział w reakcjach chemicznych, które prowadzą do powstawania ozonu. Jak wyjaśnia raport, „powstają one głównie przy spalaniu paliw kopalnych”. Wskazuje on przemysł, rozpuszczalniki i transport drogowy jako źródła ozonu, a także spalanie biomasy, które „dodatkowo wzmacnia wpływ zmian klimatu, bo bardziej ekstremalne pożary występują w cieplejszych i bardziej suchych warunkach”.
Jako gaz cieplarniany ozon odpowiada za ok. 0,23°C obecnego ocieplenia – szacuje brytyjska organizacja Clean Air Fund. Nazywa ona ozon przygruntowy „superzanieczyszczeniem”.
Jak UE ograniczyła inne zanieczyszczenia powietrza
Atmosphere Watch podkreśla, że „jakość powietrza w Europie wyraźnie się poprawiła we wszystkich kategoriach zanieczyszczeń objętych Europejską Dyrektywą w sprawie jakości powietrza”. Uznawana za jedno z najbardziej postępowych na świecie praw dotyczących jakości powietrza dyrektywa z 2024 roku zobowiązuje państwa UE do monitorowania poziomów zanieczyszczeń i podejmowania działań, gdy przekroczone zostają bezpieczne wartości.
Raport Copernicusa z 2025 roku (źródło w Angielski) stwierdza: „W ciągu ostatniej dekady emisje tlenków siarki i tlenków azotu w Unii Europejskiej spadały średnio o ok. 3–5 proc. rocznie. Największe redukcje osiągnięto w przemyśle i transporcie drogowym. Od 2015 roku emisje tlenków siarki z przemysłu zmniejszyły się o 59 proc., a emisje tlenków azotu z przemysłu spadły o 39 proc. Emisje z transportu drogowego również wyraźnie spadły, z redukcją o 40 proc. dla tlenków azotu i 34 proc. dla drobnego pyłu zawieszonego (PM2,5)”.
Za jedne z najskuteczniejszych sposobów ograniczania zanieczyszczeń powietrza uznaje się rozwój transportu publicznego, wprowadzanie stref niskiej lub zerowej emisji dla ruchu samochodowego, odchodzenie od paliw kopalnych na rzecz czystych źródeł energii oraz mniejsze spożycie mięsa.
Atmosphere Watch zaznacza jednak, że „stężenia ozonu nie wykazują wyraźnego trendu spadkowego i pozostają problemem”.
Zgodnie z unijną dyrektywą w sprawie jakości powietrza maksymalna ośmiogodzinna średnia dobowa koncentracja ozonu nie powinna przekraczać 120 μg/m3 przez więcej niż 18 dni w roku; długoterminowym celem jest poziom 100 μg/m3, zgodny z zaleceniami WHO. Mapa powyżej pokazuje, w jak dużej części Europy wartości te zostały w 2026 roku przekroczone. Widać, że im dalej na południe kontynentu, tym gorzej – właśnie tam fale upałów były najgorętsze i najdłuższe.
Ekstremalna pogoda i bezprecedensowe pożary lasów pogorszyły jakość powietrza w całej Europie, nie tylko w bezpośrednio dotkniętych regionach.
„Atmosphere Watch pokazuje, że zanieczyszczenie powietrza nie zna granic. Dym z pożarów, ozon i pył mogą przebywać tysiące kilometrów, wpływając na społeczności daleko od miejsca swojego powstania” – mówi Florian Pappenberger, dyrektor generalny Europejskiego Centrum Prognoz Średnioterminowych.
Przykładem jest Belgia, która w sierpniu 2026 roku przeżyła największy pożar lasu od 100 lat. „Gęste słupy dymu przemieszczały się przez całe Niemcy, docierając aż do Polski”.
Mediolan należy do miast o najgorszych poziomach ozonu na świecie
Choć w miesiącach letnich 50 proc. Europejczyków było narażonych na niebezpieczne stężenia ozonu, w innych częściach świata ekspozycja jest jeszcze wyższa.
Do tej pory w 2026 roku blisko 40 proc. światowej populacji było narażonych na skrajnie wysokie poziomy ozonu, w tym 60 proc. mieszkańców Azji. Najmniej dotkniętym kontynentem była Oceania – częściowo dlatego, że półkula północna jest bardziej podatna na zanieczyszczenie ozonem przygruntowym ze względu na większą powierzchnię lądów i liczbę ludności.
Około 50 proc. globalnej populacji było w 2026 roku narażonych na bardzo złą lub skrajnie złą jakość powietrza z powodu stężeń ozonu. Mediolan, Rio de Janeiro, Miasto Meksyk, Delhi i Kair należą do miast o najwyższej ekspozycji. Według analizy tylko 5 proc. globalnej populacji było w 2026 roku narażonych na „dobre” długoterminowe poziomy ozonu, a 15 proc. – na „umiarkowane” poziomy.
„Stężenia ozonu na wszystkich kontynentach prawdopodobnie będą się zmieniać pod wpływem klimatu: tworzenie się ozonu przy powierzchni ziemi – a szerzej ozonu troposferycznego – uruchamiają wysokie temperatury i światło słoneczne. Dlatego w obszarach, gdzie fale upałów występują częściej, lokalne stężenia ozonu będą rosnąć, częściowo niwelując korzyści ze strategii ograniczania emisji zanieczyszczeń prekursorowych”.
Jak można obniżyć poziom ozonu?
Ostateczna odpowiedzialność za poziomy ozonu i możliwość ich regulowania spoczywa na rządach. Eksperci zalecają znacznie lepsze monitorowanie i raportowanie stężeń ozonu, na wzór innych zanieczyszczeń powietrza. Obecnie w UE tylko Chorwacja, Francja i Hiszpania opracowały lub wdrożyły plany jakości powietrza, które wprost koncentrują się na ozonie.
Jak podkreśla Europejska Agencja Środowiska, kraje i miasta, które najlepiej radzą sobie z ograniczaniem ozonu, koncentrują się na poprawie prognoz dotyczących jego stężenia oraz na lepszym zrozumieniu procesów jego powstawania i głównych źródeł.
Pomóc może także większa świadomość społeczna dotycząca ozonu i tego, jak powstaje. Na poziomie indywidualnym każdy z nas może wspierać redukcję ozonu, wybierając chodzenie pieszo lub jazdę na rowerze zamiast jazdy samochodem. Jeśli samochód jest konieczny, warto zmienić styl jazdy tak, aby zmniejszyć emisje – jeździć wolniej, unikać gwałtownego hamowania i szybkiego przyspieszania. W miarę możliwości należy używać farb i środków czyszczących przyjaznych dla środowiska.