Szczyt klimatyczny COP31 rusza w Antalyi: świat blisko nieodwracalnych szkód

Szczyt klimatyczny ONZ COP31 rozpoczyna się dziś w Antalyi w Turcji, w momencie gdy świat zbliża się niebezpiecznie do nieodwracalnych szkód.

REKLAMA

REKLAMA

Do Antalyi przyjadą dziesiątki przywódców z całej Europy i innych regionów świata na dwutygodniowe, kluczowe rozmowy o klimacie. Każdy przywiezie własną agendę i priorytety.

Rozmowy dotyczyć będą kwestii wpływających na wzrost globalnej temperatury. Chodzi o to, jak państwa produkują i zużywają energię, jak przywrócić tempo ograniczania emisji oraz jaką skalę finansowania przeznaczą dla krajów, które najmniej przyczyniły się do emisji, a najbardziej odczuwają jej skutki.

Konferencja potrwa od 9 do 20 listopada. Zakończy się pakietem decyzji w sprawie działań klimatycznych wypracowanych w drodze konsensusu, uzupełnionym równoległą agendą dobrowolnych inicjatyw.

Warto wiedzieć, kto w tym roku kieruje rozmowami i czego można się spodziewać zarówno w sali negocjacyjnej, jak i poza nią.

Kto kieruje COP31?

Choć Turcja sprawuje prezydencję COP31 i jest gospodarzem szczytu, maraton negocjacji poprowadzi Australia. To bezprecedensowe porozumienie zawarto po tym, jak oba państwa zgłosiły chęć organizacji spotkania.

Prezydencja ustala agendę działań – mechanizm dobrowolnych zobowiązań składanych poza formalnymi negocjacjami, w który włączają się firmy, miasta, banki, inwestorzy, organizacje społeczne, uczelnie i inni.

Organem ONZ stojącym za rozmowami COP jest Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC). To ona nadzoruje agendę negocjacyjną – odrębny mechanizm wobec agendy działań.

Agenda negocjacyjna określa, o czym rządy będą dyskutować i – gdzie to możliwe – jakie decyzje podejmą na COP31. Państwa uzgadniają jej treść przed formalnym przyjęciem – w drodze konsensusu – i dopiero wtedy ją przyjmują.

Ostatnie godziny przed przyjęciem dokumentów często wypełniają targi o brzmienie zapisów. Kraje wydobywające ropę i gaz wykorzystywały już mechanizm konsensusu, by osłabiać zobowiązania dotyczące odchodzenia od zanieczyszczających środowisko paliw kopalnych.

To wywołuje coraz głośniejsze apele o wprowadzenie systemu głosowania większościowego – szczególnie w obliczu niebezpiecznie wolnych postępów w realizacji celów klimatycznych.

O czym będzie się dyskutować na COP31?

Elektryfikacja i cel „35 do 35”

Temat elektryfikacji prawdopodobnie zdominuje rozmowy. Turcja chce, by państwa zobowiązały się do celu „35 do 35”, czyli podniesienia globalnego udziału zapotrzebowania na energię pokrywanego przez elektryczność do 35 proc., z obecnych około 20 proc., do 2035 roku. Tu wyjaśniamy założenia planu i powody, dla których eksperci są sceptyczni.

Elektryfikacja oznacza zastępowanie urządzeń, systemów i procesów opartych na paliwach kopalnych lub innych źródłach energii nieelektrycznej rozwiązaniami zasilanymi energią elektryczną.

W najnowszym raporcie organizacja Climate Action Tracker (CAT) wskazuje, że rządy muszą elektryfikować gospodarki znacznie szybciej, jeśli chcą osiągnąć cel „35 do 35” – w praktyce ponad cztery razy szybciej.

„Obecne polityki prowadzą jedynie do udziału rzędu 28 proc. w 2035 roku, na ścieżce, którą Międzynarodowa Agencja Energetyczna wiąże z ociepleniem o około 2,5°C do 2100 roku” – czytamy w raporcie.

TAFF: odchodzenie od paliw kopalnych

Eksperci podkreślają jednak, że elektryfikacja jest tak czysta, jak źródła energii, które ją zasilają.

„Same w sobie państwa mogłyby spełnić cel [35 do 35], po prostu dodając kolejne odbiorniki energii elektrycznej (np. centra danych) albo utrzymując, a nawet zwiększając udział paliw kopalnych w systemach elektroenergetycznych” – ostrzega Samuel Guéret, analityk polityki klimatycznej i energetycznej w CAT, współpracujący z organizacją Climate Analytics.

„Elektryfikacja ogranicza przekroczenie celu tylko wtedy, gdy energia elektryczna powstaje w czysty sposób. Dlatego ten cel trzeba traktować jako element szerszego pakietu wraz z celami dotyczącymi odnawialnych źródeł energii i efektywności, uzgodnionymi na COP28”.

Odchodzenie od paliw kopalnych – w skrócie TAFF – już teraz jest punktem zapalnym w dyskusjach wokół szczytu. Nie znajdzie się jednak w formalnej agendzie negocjacyjnej COP31.

Na COP28 w Dubaju trzy lata temu państwa po raz pierwszy zobowiązały się do odchodzenia od paliw kopalnych. Od tego czasu postęp wyhamował – w końcowym dokumencie COP30 paliwa kopalne nie zostały nawet wspomniane. Mimo to Brazylia, gospodarczyni COP30, niedawno opublikowała dobrowolny globalny plan przejścia, zanim przekazała przewodnictwo Turcji.

Turcja, gdzie w ubiegłym roku największym źródłem energii elektrycznej był węgiel, pozostaje przekonana, że paliwa kopalne są potrzebne dla bezpieczeństwa energetycznego. Minister energii Alparslan Bayraktar opowiada się za „sprawiedliwym okresem przejściowym”, który ma chronić pracowników górnictwa węglowego, a jednocześnie zwraca uwagę na problemy z finansowaniem transformacji.

Jednocześnie tegoroczny kryzys energetyczny wywołany wojną z udziałem Iranu skłonił wiele państw importujących ropę i gaz do przyspieszenia rozwoju rodzimych odnawialnych źródeł energii w imię bezpieczeństwa.

Najnowszy raport Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) „Renewables 2026 (źródło w Angielski)” prognozuje w nadchodzących latach silniejszy wzrost mocy odnawialnych w większej liczbie krajów. Rządy chcą w ten sposób ograniczyć zależność od importowanych paliw i niestabilnych cen.

Unia Europejska, która wyznaczyła sobie cel redukcji emisji o 90 proc. do 2040 roku, również przekonuje, że odchodzenie od paliw kopalnych jest kwestią bezpieczeństwa energetycznego. Domaga się szybszego wdrażania istniejących zobowiązań, w tym potrojenia mocy odnawialnych źródeł energii i podwojenia efektywności energetycznej do 2030 roku.

W Europie Niemcy, Francja i Niderlandy przygotowały już własne mapy drogowe odchodzenia od paliw kopalnych. Eksperci krytykują jednak termin wyznaczony przez Niemcy – 2045 rok – jako zbyt mało ambitny i zwracają uwagę, że plan wycofywania nie obejmuje finansowania zagranicznych projektów związanych z paliwami kopalnymi.

Ograniczanie metanu i Globalne zobowiązanie metanowe

COP31 rozpocznie prace nad drugim globalnym bilansem (Global Stocktake, GST2), dwuletnią oceną postępów w realizacji celów zapisanych w porozumieniu paryskim z 2015 roku. Obejmuje ona m.in. zobowiązanie do utrzymania wzrostu średniej temperatury na świecie wyraźnie poniżej 2°C względem epoki przedindustrialnej i najlepiej w granicach 1,5°C.

We wrześniu ONZ ostrzegła, że świat już zmierza do przekroczenia limitu 1,5°C, ponieważ państwa nie wywiązują się ze swoich obietnic ograniczenia emisji gazów cieplarnianych ogrzewających planetę.

„Nie odwrócimy wzroku i nie obniżymy naszych ambicji. Cel 1,5 stopnia pozostaje naszym kompasem, a naszym obowiązkiem jest zrobić wszystko, co w naszej mocy, aby do niego wrócić” – powiedział minister środowiska Turcji i przyszły przewodniczący COP31, Murat Kurum, tuż przed rozpoczęciem szczytu.

Choć czystsza energia jest jednym ze sposobów walki z ociepleniem, ograniczanie emisji metanu jest postrzegane jako stosunkowo łatwe i szybkie do osiągnięcia zwycięstwo.

Choć metan utrzymuje się w atmosferze znacznie krócej niż CO2 – rozkłada się po około 10–12 latach, podczas gdy dwutlenek węgla pozostaje tam przez całe stulecia – jest około 80 razy silniejszy w zatrzymywaniu ciepła w atmosferze w perspektywie 20 lat. Oznacza to, że nawet niewielkie redukcje mają nieproporcjonalnie duży wpływ na krótkoterminowy wzrost temperatury.

Na COP26 w 2021 roku ponad 150 państw dołączyło do dobrowolnego Globalnego zobowiązania metanowego (Global Methane Pledge, GMP). Zakłada ono łączne ograniczenie emisji metanu powodowanych przez człowieka o co najmniej 30 proc. względem poziomu z 2020 roku do 2030 roku, co mogłoby zapobiec wzrostowi średniej temperatury o ponad 0,2°C do 2050 roku.

Emisje metanu można ograniczać na wielu polach: od zmniejszania wycieków i spalania gazu w instalacjach naftowych i gazowych, przez poprawę zarządzania hodowlą zwierząt i efektywności pasz w rolnictwie, po lepsze gospodarowanie emisjami z wysypisk i ścieków.

UE niedawno podjęła kroki, by opóźnić wejście w życie przepisów, które zobowiązywałyby importerów paliw kopalnych do spełniania takich samych standardów jak państwa członkowskie w wykrywaniu i naprawie wycieków metanu. Tłumaczy to potrzebą ochrony bezpieczeństwa energetycznego i łagodzenia presji na rynek ropy i gazu.

Mimo to UE będzie współgospodarzem spotkania ministerialnego poświęconego Globalnemu zobowiązaniu metanowemu na COP31, gdzie rządy będą negocjować i koordynować działania w ramach tej inicjatywy. Turcja przygotowała osobną Agendę Działań dotyczącą gospodarki bez odpadów i redukcji metanu, koncentrującą się na emisjach z sektora odpadów.

W październiku Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (EPA) wycofała część zabezpieczeń wprowadzonych w 2024 roku, które ograniczały zanieczyszczenia metanem z sektora naftowego i gazowego.

Choć członkowie Kongresu i przedstawiciele biznesu z USA będą obecni na COP31, kraj nie wyśle oficjalnej delegacji, mimo że jest drugim co do wielkości emitentem gazów cieplarnianych na świecie, po Chinach. To efekt decyzji Donalda Trumpa o wycofaniu USA z porozumienia paryskiego i rozpoczęciu procedury wystąpienia z Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC).

Finansowanie działań klimatycznych: kto płaci, gdy przychodzi katastrofa?

Pieniądze prawdopodobnie będą jednym z najbardziej spornych tematów w Antalyi, zwłaszcza jeśli chodzi o finansowanie adaptacji oraz strat i szkód w krajach najbardziej narażonych na katastrofy klimatyczne, takich jak państwa rozwijające się i małe państwa wyspiarskie.

Na COP29 w Baku w 2024 roku państwa rozwinięte zgodziły się mobilizować co najmniej 300 mld dol. (268 mld euro) rocznie dla krajów rozwijających się do 2035 roku, w ramach szerszego celu 1,3 bln dol. (1,63 bln euro) z źródeł publicznych i prywatnych.

Na COP30 w ubiegłym roku rządy zgodziły się dążyć do co najmniej potrojenia finansowania adaptacji do 2035 roku, ale nie ustalono punktu odniesienia, podziału kosztów ani mechanizmu przekazywania środków.

Raport Programu ONZ ds. Środowiska (UNEP) opublikowany na kilka dni przed szczytem wskazuje, że nawet potrojenie obecnego międzynarodowego publicznego finansowania adaptacji pokryłoby jedynie 23–29 proc. potrzeb krajów rozwijających się.

To, skąd mają pochodzić brakujące środki i jak trafią do najbardziej potrzebujących, ma być jednym z głównych tematów rozmów na COP31.

Poza salami obrad: czy protesty będą dozwolone na COP31?

Dla tureckich organizacji pozarządowych COP31 może być rzadką okazją, by dać o sobie znać w kraju, w którym – jak mówią aktywiści – przestrzeń dla publicznych protestów systematycznie się kurczy.

Równolegle do obrad ma odbyć się Szczyt Klimatyczny Ludzi (People’s Climate Summit), oddolna inicjatywa ponad 100 organizacji i osób. Jak powiedziała agencji AFP organizatorka Cigdem Ozbas, zgłosiło się już ponad 1000 uczestników i 300 organizacji ze 100 krajów.

W pierwszym tygodniu uczestnicy będą skupiać się na nagłaśnianiu swoich postulatów. W drugim zaplanowano fora oraz wieczorne sesje monitorujące, podczas których będą analizować propozycje uznawane przez nich za greenwashing. Na 14 listopada przewidziano dużą demonstrację, do której mają dołączyć związki zawodowe i organizacje broniące praw człowieka.

Aktywiści liczą, że zgromadzenie COP jako spotkanie społeczeństwa obywatelskiego nie spotka się z takimi represjami jak lipcowy szczyt NATO w Ankarze, podczas którego policja zatrzymała ponad 4400 osób pod zarzutami terrorystycznymi, w tym dziennikarzy, liderów organizacji społecznych i ponad tuzin wolontariuszy klimatycznych.

Jednak ten epizod pokazał, jak szybko przestrzeń może zostać ograniczona. Ozlem Katisoz z Climate Action Network Türkiye ostrzega, że zatrzymania mogą nastąpić w każdej chwili.

Tureckie grupy chcą mieć głos także wewnątrz procesu. Koalicja 15 organizacji Climate Network Türkiye zabiega o dostęp do negocjatorów, choć nie przewidziano formalnych konsultacji. Katisoz apeluje do przyjeżdżających delegatów, by konfrontowali deklaracje prezydencji z rzeczywistością w kraju, na przykład z budową nowych elektrowni węglowych.