W Uzbekistanie tradycyjne pracownie uczą młodych snycerki, haftu i ceramiki, a jednocześnie dostosowują rzemiosło do współczesnych gustów i nowych możliwości.
Pracownia może być jednocześnie klasą, miejscem pracy i rodzinnym archiwum. W Uzbekistanie tradycyjnych rzemiosł uczy się często poprzez bliską współpracę z doświadczonymi mistrzami, a techniki przechodzą z rodziców i dziadków na młodsze pokolenia.
REKLAMA
REKLAMA
Ten proces może trwać latami. Uczniowie zaczynają od prostych zadań, a z czasem uczą się obchodzenia z materiałami, narzędziami, wzorami i technikami. W niektórych rodzinach rzemiosło trwa nieprzerwanie od kilku pokoleń. Dla innych pracownie stały się miejscem, gdzie można nauczyć się zawodu i utrzymać się z pracy.
Rzeźbiarz w drewnie z piątego pokolenia w Ferganie
W dystrykcie Furqat w regionie Fergany rzeźbiarz w drewnie Muhammadali Yunusov kontynuuje rodzinną tradycję, która – jak mówi – sięga pięciu pokoleń wstecz.
Samodzielnie zaczął pracować w wieku 15 lat, a później kształcił się w szkołach zawodowych, doskonaląc swoje umiejętności. Dziś jego synowie zajmują się tym samym rzemiosłem, tworząc szóste pokolenie rzemieślników w rodzinie, a wnuki również uczą się zawodu.
Yunusov mówi, że w jego pracowni wyszkolono ponad 2000 uczniów. Wielu z nich pracowało z nim przy projektach dekoracyjnej snycerki i budowie tradycyjnych ajwonów, czyli otwartych werand z rzeźbionymi drewnianymi elementami.
Dla Yunusova droga do mistrzostwa zaczyna się od cierpliwości i determinacji. Wykończenie drobnych fragmentów rzeźby może zająć cały dzień. Większe elementy wymagają tygodni pracy, ponieważ wzory są wycinane ręcznie przy użyciu drobnych dłut, znanych jako „naqshqalam”.
Samo drewno również wymaga przygotowania. Orzech, wiąz, morwa i platan mogą być moczone w wodzie przez sześć miesięcy lub dłużej, zanim zostaną wysuszone i poddane obróbce. Później drewno tnie się na deski, ponownie suszy i formuje zgodnie z przeznaczeniem – czy ma to być brama, kolumna, drzwi czy tradycyjna drewniana platforma.
Obecnie w pracowni pracuje niemal 100 uczniów.
Yunusov opowiada, że w jego projektach pojawiają się motywy geometryczne i islamskie, a różne formy niosą różne znaczenia. Tworzy w stylu, który określa jako styl Fergany, jednym z pięciu głównych regionalnych nurtów uzbeckiego rzemiosła obok stylów Taszkentu, Samarkandy, Buchary i Chorezmu.
Najcenniejsze są dla niego dzieła stworzone z myślą o przetrwaniu przez pokolenia.
Szczególnie interesują go elementy architektoniczne, takie jak ajwony i bramy, które mogą pozostać częścią budynku przez dziesięciolecia lub stulecia. W ten sposób praca mistrza i jego uczniów staje się częścią materialnej historii miejsca.
Technologia również zawitała do pracowni. Yunusov mówi, że sztuczna inteligencja pomaga mu odnajdywać odniesienia do wzorów i technik, które z czasem wyszły z użycia, i dostarcza nowych inspiracji.
Pracownia dająca zatrudnienie kobietom
W innej ferganejskiej pracowni tradycyjne rzemiosło także stało się źródłem pracy.
Sadokat Mirzayeva prowadzi ośrodek rękodzieła i placówkę edukacyjną, gdzie kobiety i dziewczęta mogą uczyć się różnych rzemiosł, a jednocześnie otrzymują wsparcie w znalezieniu zatrudnienia.
W ciągu sześciu lat ośrodek przeszkolił ponad 500 kobiet i dziewcząt. Ponad 100 współpracuje dziś z przedsiębiorstwem – pracują z domu lub na stałych etatach.
Rzemieślniczki wytwarzają ponad 100 rodzajów produktów, w tym tradycyjne lalki, ludowe zabawki, torby, nakrycia głowy, szaty czapan i inne ubrania. Wyroby trafiają do ośrodków turystycznych, na regionalne bazary i do sklepów duty free na lotnisku międzynarodowym w Taszkencie, a także są eksportowane do krajów Azji Centralnej.
Dla Mirzayevej zachowanie tradycyjnego rzemiosła jest ściśle związane z tworzeniem szans dla kobiet, by rozwijały praktyczne umiejętności i zarabiały własne pieniądze.
Produkty powstają z naturalnych materiałów, takich jak jedwab i bawełna. Tradycyjne hafty, stroje i wzory pozostają w centrum projektów, a indywidualne zamówienia pozwalają klientom prosić o nowe wyroby lub modyfikacje.
Showroom łączy różne formy rękodzieła, dając odwiedzającym możliwość zobaczenia prac i materiałów w jednym miejscu.
Siedem pokoleń ceramiki w Taszkencie
Ostatnim przystankiem jest Taszkent, gdzie rodzina Rakhimovów zajmuje się ceramiką już od siedmiu pokoleń.
Dla ceramika Shokhrukha Rakhimova przejęcie tej wiedzy wiąże się z odpowiedzialnością. Każde nowe pokolenie musi najpierw poznać dorobek poprzedników, a potem rozwijać własne pomysły.
Rodzina wypracowała własny styl wizualny, w tym charakterystyczne zielono-czarne zestawienie barw kojarzone z ceramiką z Taszkentu. Jednocześnie, jak podkreśla Rakhimov, młodsi rzemieślnicy muszą eksperymentować z nowymi kształtami i podejściami.
Opisuje pracę z gliną jako proces współpracy. Zamiast całkowicie kontrolować materiał, rzemieślnik reaguje na to, jak glina się zachowuje, i stopniowo prowadzi ją ku pożądanemu kształtowi.
Ceramika rodziny nosi też ślady różnych kultur i epok. Kolory, ornamenty i symbole mają swoje znaczenie: na naczyniach pojawiają się kwiaty, ptaki i ryby, kojarzone z takimi ideami jak raj, wolność, szczęście i życie.
Międzynarodowe wystawy i biennale dały pracowni szansę współpracy z artystami z innych krajów oraz eksperymentowania ze współczesnymi kierunkami, przy zachowaniu tradycyjnych technik.
Nauka rzemiosła pozostaje jednak długim procesem. Rakhimov mówi, że młodzi uczniowie spędzają lata na nauce prowadzenia pracowni i pracy z narzędziami, zanim przejdą do przygotowywania gliny, szkliw i barwników, a w końcu do tworzenia własnych prac.
Według niego cierpliwość to jedna z kluczowych cech potrzebnych, by podtrzymać rodzinną tradycję.
Nauka rzemiosła
Trzy opisane pracownie różnią się materiałami i technikami, ale ich podejście do nauczania ma wspólne elementy.
Yunusov wspomina, że jego ojciec najpierw nauczył go myśleć, utrzymywać koncentrację i podchodzić do pracy z determinacją. Jego uczeń, Samandar Tokhirov, trafił do pracowni w wieku 14 lat i mówi, że zainteresowanie snycerką wzrosło, gdy zaczął uczyć się od mistrza.
Dla Tokhirova kolejnym krokiem jest praca nad większymi i bardziej złożonymi dziełami oraz przedstawianie uzbeckich tradycji szerszej publiczności.
W pracowniach Fergany i Taszkentu tradycyjne rzemiosło jest więc częścią życia rodzinnego i szkolenia zawodowego. Techniki są stare, jednak ludzie, którzy uczą się ich dziś, pracują już z nowymi technologiami, rynkami i pomysłami.
Trzy pracownie, trzy różne rzemiosła i jedna wspólna lekcja: mistrzostwo wymaga czasu. Te tradycje trwają, gdy ktoś chce się ich uczyć, ćwiczyć je i przekazywać dalej.