Badanie ponad 200 ekspertów wykazało, że morskie rezerwaty Madery działają, choć część gatunków wciąż jest zagrożona.
Wody wokół Madery leżą na ekologicznym skrzyżowaniu szlaków w północno‑wschodnim Atlantyku. Przez ten obszar przemieszczają się migrujące wieloryby, ptaki morskie i żółwie, a na archipelagu występują koralowce zimnowodne oraz jedna z najrzadszych fok na świecie. Mimo to rozległe akweny wokół portugalskich wysp nigdy nie zostały porządnie zbadane.
Oceaniczna Ekspedycja Madery, prowadzona przez cały październik, miała wypełnić te luki. Jej wyniki posłużą przy podejmowaniu decyzji, jak zarządzać i rozszerzać morskie obszary chronione wokół Madery, gdy region zmierza do objęcia ochroną 30 proc. swoich wód do 2030 r., z co najmniej 10 proc. pod pełną ochroną.
„Nie możemy chronić oceanu, nie rozumiejąc, jak funkcjonuje i działa różnorodność biologiczna” – mówi João Canning‑Clode, dyrektor centrum badawczego MARE‑Madeira.
Bilans zdrowia oceanu: 500 nurkowań u wybrzeży Madery
Rząd regionalny Madery zorganizował ekspedycję wspólnie z Fundacją Oceano Azul, projektem National Geographic Pristine Seas, regionalną agencją badawczą ARDITI oraz Oceanário de Lisboa. Zespoły pracowały na pokładzie historycznego żaglowca Santa Maria Manuela oraz floty mniejszych łodzi operujących wokół Madery, Porto Santo i Wysp Desertas.
„W takiej ekspedycji chcemy zrobić «zdjęcie» stanu środowiska morskiego” – mówi Emanuel Gonçalves, główny naukowiec w Fundacji Oceano Azul.
Naukowcy wykonali blisko 500 nurkowań, opuścili ponad 300 przynęconych kamer, filtrowali wodę morską w poszukiwaniu śladów DNA, mapowali linię brzegową za pomocą dronów i pobierali próbki pod kątem mikroplastiku.
Ponieważ MARE‑Madeira nie dysponuje jeszcze własnym statkiem badawczym, centrum wynajęło także kuter rybacki. „Rybacy po raz pierwszy mogli zobaczyć na żywo część różnorodności biologicznej, którą faktycznie poławiają” – mówi Canning‑Clode. „Z kolei społeczność naukowa może z pierwszej ręki zobaczyć, jak trudne jest ich życie.”
Oznaki skuteczności ochrony oceanu wokół Madery
Wstępne wyniki sugerują, że rezerwaty Madery przynoszą efekty. Patelle – roślinożerne ślimaki morskie zbierane jako lokalny przysmak – były większe i liczniejsze w obszarach chronionych, co wskazuje, że ograniczenia ich zbioru działają. Tam też odnotowano największe okazy strzępieli.
„Dobrą wiadomością jest to, że mamy dane naukowe pokazujące, iż kiedy w pełni chronimy ocean, ocean odpowiada” – mówi Gonçalves.
Mniszka śródziemnomorska to kolejny przykład. Przez wieki była tępiona i pod koniec lat 80. niemal zniknęła z Madery – szacowano, że pozostało tylko sześć do ośmiu osobników. Wyspy Desertas w 1990 r. stały się rezerwatem przyrody, częściowo po to, by je chronić. Dziś gatunek „jest symbolem nadziei” – mówi Gonçalves. „Populacja rośnie. Ten wzrost jest jednak bardzo powolny, bo to zwierzęta rozmnażające się wolno.”
Ekspedycja po raz pierwszy w historii założyła w północno‑wschodnim Atlantyku nadajnik satelitarny na wali dziobogłowym Blainville’a. Wstępne dane z monitoringu pokazują, że zwierzę preferuje wody na południe od Desertas, blisko w pełni chronionego obszaru.
Jedno odkrycie jest jednak niepokojące. W trakcie całej ekspedycji zarejestrowano mniej niż 10 rekinów. Organizatorzy oceniają tę rzadkość jako powód do niepokoju, zgodny z szerszymi obawami o kondycję populacji rekinów w Atlantyku.
W głąb oceanu: trudności badań u wybrzeży Madery
Pod względem powierzchni akweny wokół Madery to głównie głębokie morze. „To państwo oceaniczne, państwo głębokiego oceanu” – mówi Diva Amon, biolog morska z rady Fundacji Oceano Azul. „A głębokie morze jest miejscem bardzo trudnym do badania.”
Kamery dryfujące, opracowane przez naukowców z Azorów i opuszczane z kutra rybackiego, sięgnęły głębokości 1060 m. Ujawniły pola gąbek i duże czarne korale, które mogą mieć po kilkaset lat – obok porzuconych żyłek wędkarskich i szklanej butelki.
Bliżej powierzchni największym odkryciem zespołu mapującego siedliska był gęsty ogród czarnych korali u wybrzeży Porto Santo, nazwany Ogrodem Ariel na cześć różowego podwodnego robota. „Nasza torpeda ma różowy kolor, więc większością głosów nazwano ją Ariel, jak małą syrenkę z filmu Disneya” – mówi João Monteiro, badacz z MARE‑Madeira i Uniwersytetu Madery.
Druga ekspedycja w 2027 r. zbada najgłębsze wody. Amon ma nadzieję, że ujawni „miejsca równie ikoniczne jak Wielki Kanion czy delta Okawango”.
Dla Paula Rose’a, szefa ekspedycji w projekcie National Geographic Pristine Seas, znaczenie ma położenie Madery. „Kiedy ludzie myślą o ochronie oceanów, myślą o Pacyfiku… To wszystko wydaje się trochę odległe” – mówi. „Ale jeśli zobaczą ogromne, piękne, sprawnie funkcjonujące morskie obszary chronione w Europie, będzie to bliżej domu.”
Obecnie nieco ponad 10 proc. światowego oceanu znajduje się w granicach obszarów chronionych – wynika z danych IUCN i UNEP‑WCMC, co oznacza, że jesteśmy na jednej trzeciej drogi do celu na 2030 r.. „Naprawdę musimy objąć ochroną 30 proc., inaczej znajdziemy się w poważnych tarapatach” – podkreśla Rose.