Pracodawcy w Europie coraz częściej stawiają na umiejętności, choć dyplomy nadal są ważne. Euronews Business analizuje, gdzie najbardziej gotowe kraje i jakie są luki.
Rynek pracy nieustannie się zmienia. Pojawiają się nowe zawody, a wraz z nimi nowe wymagane umiejętności. Dyplomy nadal mają znaczenie na europejskim rynku pracy, jednak – jak podkreślają eksperci – pracodawcy coraz uważniej patrzą na to, co ludzie potrafią zrobić w praktyce.
„Waluta rynku pracy przesuwa się od polegania wyłącznie na tradycyjnych świadectwach w stronę silniejszego akcentu na umiejętności” – stwierdzono w raporcie OECD „A Skills‑First Labour Market”.
To podejście określa się jako „skills‑first”, czyli stawianie na umiejętności.
„W praktyce rekrutacja w modelu skills‑first nie polega na całkowitym zastąpieniu dyplomów, lecz na nadaniu większej wagi udokumentowanym umiejętnościom, niezależnie od tego, gdzie zostały zdobyte, aby lepiej dopasować talenty do ofert pracy” – powiedziała Euronews Business Glenda Quintini, starsza ekonomistka w OECD.
Dr Soon‑Joo Gog, dyrektorka ds. programów w Centre for Skills‑First Practices na Singapore University of Social Sciences, podkreśla, że skills‑first nie oznacza „tylko umiejętności”. To zasada działania: osoby i pracodawcy korzystają z udokumentowanych umiejętności obok formalnych kwalifikacji.
Indeks Skills‑First Readiness and Adoption OECD mierzy, jak bardzo poszczególne kraje są gotowe na takie podejście.
Jak działa ten indeks?
Indeks przyznaje każdemu krajowi wynik od 0 do 1. Im wyższy, tym kraj lepiej przygotowany do praktyk skills‑first i szerzej je stosuje.
Badane jest to, jak sprawnie państwa identyfikują, rozwijają, uznają i nagradzają umiejętności. Obejmuje to m.in. kształcenie dorosłych, wykorzystanie danych o umiejętnościach, publiczne wsparcie dla szkoleń oraz to, w jakim stopniu pracodawcy cenią to, co pracownicy potrafią realnie pokazać.
Szwecja i Francja na czele
Szwecja ma najwyższy wynik w Europie – 0,70, tuż za nią jest Francja (0,69), Wielka Brytania (0,65) i Belgia (0,64).
„Kraje takie jak Szwecja i Francja wypadają bardzo dobrze ogółem, choć nie ma jedynej właściwej drogi do zbudowania rynku pracy opartego na umiejętnościach” – zaznaczyła Quintini.
„Szwecja wyróżnia się na przykład solidnymi rozwiązaniami systemowymi, w tym wykorzystaniem danych o umiejętnościach oraz publicznym wsparciem rozwoju kompetencji” – dodała.
Finlandia (0,63), Czechy (0,61), Norwegia (0,61) i Łotwa (0,61) również plasują się powyżej europejnej średniej.
Średnia dla 23 krajów europejskich to 0,58. Hiszpania (0,59), Dania (0,58), Portugalia (0,58), Włochy (0,58), Litwa (0,58), Polska (0,58) i Austria (0,58) są blisko tego poziomu.
Niemcy (0,57), Szwajcaria (0,57) i Niderlandy (0,56) są nieznacznie poniżej średniej.
Węgry (0,45) i Grecja (0,46) mają najniższe wyniki. Turcja (0,52), Słowacja (0,54) i Słowenia (0,54) również wypadają słabo.
Quintini zwróciła uwagę, że kraje z dolnej części indeksu często mierzą się z większymi barierami w zakresie uczestnictwa dorosłych w uczeniu się oraz rozwoju szerszych ekosystemów uczenia się.
„Różnice nie sprowadzają się więc tylko do systemów edukacji. Odzwierciedlają to, jak skutecznie państwa identyfikują, rozwijają, uznają i nagradzają umiejętności na rynku pracy” – powiedziała.
Stany Zjednoczone mają wynik nieznacznie powyżej średniej europejskiej – 0,60. Kanada (0,55), Japonia (0,51) i Korea Południowa (0,48) wypadają słabiej.
Gog podkreśliła, że większość krajów europejskich stworzyła już podstawy, ale trudniejszym etapem jest uczynienie z tych praktyk codziennej rutyny.
„To wymaga czasu i skoordynowanego wysiłku całego systemu” – stwierdziła.
Dyplomy nadal ważne, ale to nie jedyny sygnał
Eksperci są zgodni, że dyplomy pozostają istotne, jednak pracodawcy coraz częściej oczekują również konkretnych umiejętności.
„Dyplomy wciąż mają znaczenie na rynkach pracy krajów OECD, przede wszystkim dlatego, że są powszechnie rozpoznawalnym sygnałem wiedzy i kompetencji” – powiedziała Quintini.
„Jednak pracodawcy coraz częściej wykraczają poza formalne kwalifikacje i zwracają większą uwagę na realne umiejętności, które pracownicy posiadają i potrafią zaprezentować.”
Jak dodała, to niedobory kompetencji napędzają tę zmianę. Firmy muszą szukać talentów w szerszej grupie kandydatów, a zapotrzebowanie na umiejętności często zmienia się szybciej, niż systemy edukacji są w stanie się dostosować.
W 2025 r. ponad 70% pracodawców w krajach OECD zgłasza trudności z obsadzeniem wakatów z powodu braku odpowiednio wykwalifikowanych kandydatów. Jednocześnie około jedna trzecia pracowników ocenia, że jest do swojej pracy albo nadmiernie, albo niewystarczająco przygotowana pod względem umiejętności.
Znaczenie dyplomu zależy od zawodu
„Dyplomy nadal są ważne, ale ich znaczenie bardzo różni się w zależności od zawodu, a rzeczywiste wymagania nie zawsze są dla szukających pracy jasno przedstawione” – powiedział Euronews Business Pawel Adrjan, dyrektor ds. badań ekonomicznych w Indeed.
Z badań Indeed wynika, że tylko 14% brytyjskich ogłoszeń o pracę wprost wymienia formalne wymagania edukacyjne, podczas gdy w USA robi to 50% ofert.
Podkreślił, że dyplomy w praktyce pozostają kluczowe w zawodach specjalistycznych i silnie regulowanych.
„Istotne jest rozróżnienie, że dyplom nadal jest cennym sygnałem wiedzy i zdolności, ale nie musi być jedynym sposobem, w jaki kandydaci mogą pokazać, że mają umiejętności potrzebne do wykonywania pracy” – dodał.
Umiejętności muszą szybko się zmieniać
Anna Toni, starsza specjalistka w fińskim Ministerstwie Gospodarki i Zatrudnienia, zaznaczyła, że różne strony coraz częściej dostrzegają, iż wartościowe umiejętności zdobywa się nie tylko w formalnej edukacji, ale także dzięki doświadczeniu zawodowemu, wolontariatowi, hobby i innym doświadczeniom życiowym. Powstają nowe narzędzia i metody, które pomagają takie kompetencje identyfikować i potwierdzać.
„Rynki pracy zmieniają się szybciej niż wcześniej, napędzane przez takie czynniki jak cyfryzacja, zielona transformacja oraz rozwój sztucznej inteligencji. Umiejętności muszą szybko się zmieniać, a polityki edukacyjne i zatrudnieniowe powinny odpowiednio się do tego dostosować” – powiedziała Euronews Business.
Umiejętności czy dyplom: co bardziej się opłaca?
OECD ustaliło, że przeciętnie dodatkowe wykształcenie podnosi płace o ok. 16%, podczas gdy lepsze umiejętności liczenia zwiększają je o ok. 9%, przy porównywaniu luk podobnej wielkości.
Zgodnie z analizą Quintini pokazuje to, że pracodawcy wciąż przypisują znaczną wartość świadectwom edukacyjnym jako sygnałom produktywności, zwłaszcza gdy informacje o umiejętnościach pracowników są ograniczone.
W indeksie OECD wynik poniżej 1 oznacza, że wykształcenie bardziej się „opłaca” niż umiejętności. Francja jest jedynym krajem europejskim powyżej 1 – osiąga 1,33. Oznacza to, że luka w umiejętnościach liczenia przekłada się tam na ok. jedną trzecią wyższe wynagrodzenie niż porównywalna luka edukacyjna.
„Może to odzwierciedlać rynek pracy i otoczenie polityczne, które sprzyjają dostrzeganiu i docenianiu udokumentowanych umiejętności” – stwierdziła.
Gog ostrzegła, że test obejmuje tylko umiejętności liczenia, a więc pomija techniczne, społeczne i specyficzne dla danego zawodu umiejętności, które są kluczowe w wielu profesjach.