Co łączy irańską pisarkę opisującą życie kobiet, brytyjską autorkę dla dzieci oraz azerską twórczynię chroniącą kulturę swojego kraju? Historie w książkach, które przekraczają granice, łączą kontynenty i mieszają kultury.
Od poezji średniowiecznego Azerbejdżanu po współczesne powieści, które trafiają do czytelników na różnych kontynentach, związek Baku z literaturą wyrósł z wielowiekowej wymiany kulturowej.
REKLAMA
REKLAMA
Dziś to dziedzictwo literackie zyskuje nowe oblicze. Autorzy, wydawcy i czytelnicy z Europy, Azji i innych regionów już dwunasty rok z rzędu spotykają się w stolicy Azerbejdżanu.
12. Międzynarodowe Targi Książki w Baku zgromadziły przedstawicieli 32 krajów. Wydarzenie nie ograniczało się jednak do poznawania najnowszych książek.
Była to okazja, by zobaczyć, jak literatura łączy serca i umysły ponad językami, pokoleniami i granicami geograficznymi, poprzez przenikanie się i wymianę idei oraz opowieści.
W czasie, gdy technologia zmienia sposób opowiadania, wydawania i odbioru historii, targi stawiały też pytanie, jak książki pozostaną nieodzowną i ważną częścią naszej przyszłości.
Gdzie historia spotyka współczesne słowo
Literackie tradycje Azerbejdżanu sięgają wieków wstecz i zostały ukształtowane przez położenie kraju na styku Europy i Azji.
Szczególne miejsce zajmuje poeta XII wieku, Nizami Gandżawi.
Urodził się na terenach dzisiejszego Azerbejdżanu i stał się jednym z najbardziej wpływowych twórców literatury perskojęzycznej, a jego dzieła trafiły do czytelników na całym świecie. Do dziś jest szeroko upamiętniany.
W kolejnych stuleciach do grona pisarzy i poetów dołączył m.in. Muhammad Fuzuli, który współtworzył bogatą tradycję literacką rozwijającą się w różnych językach i pod wpływem wielu kultur.
To dziedzictwo stanowi historyczne i bogate tło dla współczesnych relacji kraju z literaturą światową. Tłumaczenia, partnerskie projekty wydawnicze i festiwale literackie pomagają docierać opowieściom do odbiorców daleko poza lokalnymi granicami i krajami pochodzenia.
Dla irańskiej pisarki Parinoush Saniee literatura jest sposobem badania relacji między jednostką a społeczeństwem, w którym żyje.
Jej uznana na świecie powieść „Księga przeznaczenia” śledzi losy Iranki na przestrzeni dekad osobistych i politycznych przemian, podejmując tematy tożsamości, rodziny, edukacji oraz oczekiwań wobec kobiet.
Saniee wyjaśniła, że początkowo sądziła, iż jej książka trafi tylko do czytelników w regionie, jednak szybko zaskoczyła ją reakcja z całego świata.
„Pierwszym tłumaczeniem mojej książki był język włoski” - wspomina Saniee.
„Kiedy zobaczyłam, jaką wzbudza reakcję i że przyjeżdżają dziennikarze z różnych miejsc, zapytałam ich, co jest w tej książce dla was interesujące. Odpowiedzieli, że jest nam bliska. My też mieliśmy takie doświadczenia. Była dla nich bardzo bliska, łatwo mogli się z nią utożsamić.”
Choć jej proza mocno osadzona jest w realiach irańskiego społeczeństwa, pytania, które stawia, wybrzmiewają daleko poza granicami kraju. Utwory przetłumaczono na wiele języków, pokazując, jak literatura może pomagać czytelnikom zrozumieć życia i doświadczenia odmienne od ich własnych.
Zauważyła to samo zjawisko, gdy powieść stała się bestsellerem w Norwegii, co dowiodło, że uniwersalne tematy cierpienia i wytrwałości łatwo przekładają się na inne kultury.
„Ludzkie cierpienie, styl życia, problemy i wyzwania bardzo mocno oddziałują na człowieka i wszyscy to rozumiemy” - stwierdziła Saniee. „Dlatego nie ma znaczenia, skąd pochodzą.”
Docieranie do młodych umysłów
Brytyjski autor Darren Simpson z kolei opowiada historie z perspektywy wyobraźni młodszych czytelników.
Znany jest z powieści takich jak „Scavengers” i „The Memory Thieves”, w których tworzy niezwykłe światy i bohaterów, badając przyjaźń, poczucie przynależności, tożsamość oraz wyzwania dorastania.
Simpson podkreślał, że to emocje sprawiają, iż opowieści bez trudu przekraczają granice, zauważając, że dzieci na całym świecie szukają od historii dokładnie tego samego.
„Kiedy widzę, jak dzieci z różnych krajów łączą się z moimi historiami w ten sam sposób, mówi mi to wiele o uniwersalnym charakterze uczuć, potrzeb ludzi i ich pragnieniach budowania więzi” - wyjaśnił Simpson.
Jego książki pokazują, jak ważna jest literatura dziecięca w czasie, gdy młodzież ma prawdopodobnie niespotykany wcześniej wybór cyfrowych rozrywek, a książki nie zawsze są najpopularniejszą opcją. Zwrócił jednak uwagę, że zainteresowanie lokalnej publiczności podczas targów było niezwykle inspirujące.
„W Azerbejdżanie uderzyło mnie, jak wiele pasji mają tu młodzi czytelnicy” - dodał.
Promowanie lokalnych głosów
Obok międzynarodowej oferty targi świętują także lokalnych twórców, którzy współtworzą współczesną tożsamość literacką Azerbejdżanu.
Jedną z nich jest Reyhan Yusifgizi, ważny głos w azerskiej literaturze science fiction dla dzieci, która wnosi do swojej twórczości unikalne akademickie doświadczenie w dziedzinie informatyki.
Rozmawiając o tym, jak kształtować nawyki czytelnicze w epoce cyfrowej, Yusifgizi wyjaśniła, że zwiększenie zainteresowania dziecka wymaga podejścia dwuetapowego.
„Po pierwsze, zależy to od autora” - zauważyła Yusifgizi. „Musi dobrze pisać, pisać w nowoczesny sposób. Prostym językiem musi zaciekawić dziecko.”
Podkreśliła jednak, że drugi czynnik bywa często jeszcze ważniejszy.
„Rodzic ma bezpośredni wpływ na dziecko. Rodzic stoi pomiędzy autorem, książką a dzieckiem” - powiedziała.
„Przede wszystkim rodzic musi pokazać to na własnym przykładzie. Musi sam czytać.”
Azerska pisarka i publicystka Elmira Akhundova zwróciła uwagę na ogromny ładunek emocjonalny, jaki niosą ze sobą papierowe książki, w porównaniu z ulotnymi wiadomościami cyfrowymi. Jej zdaniem ostatecznym celem literatury jest promowanie pokoju i wielokulturowości.
„Co znajduje się na końcu najtrudniejszej, najsmutniejszej książki? Światło” - powiedziała Akhundova.
„To wezwanie do tolerancji. Musimy słyszeć te humanistyczne apele i zaszczepiać je w młodym pokoleniu” - powiedziała w rozmowie z Euronews.
Wezwała młodych ludzi, by sięgali po złożone, filozoficzne narracje, zamiast zadowalać się łatwą rozrywką, podkreślając, że każda historia powinna ostatecznie prowadzić czytelnika ku nadziei.
„Książka absolutnie musi być nakierowana na humanizm” - dodała, zaznaczając, że bez względu na wszystko książka «musi stać po słonecznej stronie ulicy».
Przyszłość słowa pisanego
Powszechnie wiadomo, że relacja między książkami a czytelnikami się zmienia.
Publikacje cyfrowe, audiobooki i nowe formy opowiadania historii przekształcają krajobraz literacki. Zamiast jednak całkowicie zastępować tradycyjne, papierowe książki, niosą ze sobą zalety wynikające z postępu technologicznego.
Książki mogą dziś podróżować z prędkością błyskawicy. Jedno dotknięcie ekranu przenosi nas do innego świata i być może to właśnie sprawia, że międzynarodowe spotkania literackie są dziś jeszcze bardziej potrzebne.
Poza stoiskami z książkami autorzy schodzą sprzed komputerów, by prowadzić ważne rozmowy twarzą w twarz, połączeni wspólną miłością do opowieści.
A trudno o lepsze miejsce na takie rozmowy niż brama między Wschodem a Zachodem.