Pod koniec kwietnia obozowisko aktywistów i film „Sal a la ferida” piętnują szkody środowiskowe w górniczej dolinie pod Barceloną wyrządzone przez firmę ICL oraz jej powiązania z fosforem białym używanym militarnie w Libanie.
Do tysiąca osób zebrało się w dniach 17–19 kwietnia na obozie protestacyjnym przeciw dalszemu utrzymywaniu kopalń soli sodowych i potasowych w regionie Bages w prowincji Barcelona. Powód? Skutki na poziomie krajowym i międzynarodowym, jakie przynosi działalność ich właściciela, Israel Chemicals Ltd. (ICL). Jej iberyjski oddział, znany jako Iberpotash, zarządza kopalniami w gminach Sallent, Balsareny, Vilafruns i Súria od czasu prywatyzacji w 1998 roku.
REKLAMA
REKLAMA
Od lat dziesiątki lokalnych platform i stowarzyszeń, takich jak Montasalat, alarmują o zanieczyszczeniu w tym regionie. Przez dwie dekady firma usypywała góry odpadów, które – jak się ocenia – przeniknęły doLlobregatu, jednej z głównych rzek regionu, po zużyciu dziesiątek tysięcy litrów wody w strefie dotkniętej nawracającymi suszami.
Protestujący sprzeciwiali się jednak nie tylko działalności kopalń, lecz także produkcji przez ICL białego fosforu – substancji chemicznej, która natychmiast zapala się po kontakcie z tlenem i jest bardzo trudna do ugaszenia. Biały fosfor łatwo przywiera do skóry i odzieży, powodując głębokie, ciężkie oparzenia, przenikające nawet przez kości.
Jego użycie zostało udokumentowane i potwierdzone przez dwie organizacje praw człowieka 16 października 2023 roku w miejscowości Daraiya, na południu Libanu, przez armię izraelską, a także w Strefie Gazy.
Palestyńskie terytoria – Gaza i Zachodni Brzeg – doświadczają tego splotu wojen i szkód środowiskowych wyrządzanych przez Izrael jeszcze sprzed zaostrzenia historycznego konfliktu w regionie po wydarzeniach z 7 października. Przejawia się to na przykład w zawłaszczaniu ich zasobów wodnych (państwowa spółka izraelska Mekorot, jak podaje Amnesty International, od drugiej połowy XX wieku systematycznie wierci studnie, by uprzywilejować osadników i izraelskie miejscowości) oraz niszczeniu upraw.
Eskalada przemocy wymierzonej od 2023 roku w mieszkańców Gazy tylko to pogłębiła. „Izrael w ciągu ostatnich dwóch lat wyprodukował samymi bombardowaniami więcej gazów cieplarnianych niż cała działalność Hiszpanii”, powiedział Mazin Qumsiyeh, dyrektor Palestyńskiego Instytutu Bioróżnorodności i Zrównoważonego Rozwoju, podczas wystąpienia w 2025 roku na Uniwersytecie Autonomicznym w Barcelonie.
Te dwa powiązane fakty (ludobójstwo uznane przez ONZ przez specjalną komisję oraz wynikające z niego szkody środowiskowe w regionie) doprowadziły do powstania ruchu obywatelskiego oporu w sercu Katalonii, którego kulminacją była wspomniana mobilizacja w gminie Callús.
Osiem ofiar śmiertelnych w ostatniej dekadzie i dwa dotknięte regiony
Zgodnie z danymi Obserwatorium Iberyjskiego Górnictwa te zakłady stworzyły ogromne hałdy odpadów, składających się głównie z chlorku sodu, który pod wpływem deszczu i wilgoci rozpuszcza się w zanieczyszczonej solance. Ta przepływa do wód podziemnych, zanieczyszczając źródła, strumienie, studnie i rzeki w dorzeczu Llobregatu, który dostarcza wodę do części największych miast prowincji, w tym stolicy i jej południowo‑zachodniego obszaru metropolitalnego.
Równocześnie kilka związków zawodowych zgłaszało zastrzeżenia i organizowało strajki przeciw złym warunkom pracy, które doprowadziły do śmiertelnych wypadków. Łącznie ośmiu pracowników, w tym górników i geologów, zginęło w latach 2011–2023, głównie w wyniku obrywów skalnych, ale także wskutek przypadkowych upadków i zmiażdżenia między wagonami pociągów przewożących urobek. Dwóch z nich było studentami odbywającymi praktyki.
Sama Komisja Europejska wszczęła w 2014 roku postępowanie w sprawie naruszenia prawa przeciwko Hiszpanii za niezastosowanie się do unijnej dyrektywy dotyczącej zasobów mineralnych: po pierwsze, by usunąć zanieczyszczenia powstałe na hałdach odpadów, a po drugie – by zrekultywować tereny należące do spółki dzięki budzącemu wątpliwości, wielomilionowemu zastrzykowi środków publicznych.
Komisja trzy lata później uznała (źródło w Hiszpański), że Hiszpania przyznała Iberpotash nielegalną pomoc, niezgodną z rynkiem wewnętrznym UE, i nakazała odzyskać nienależnie wypłacone kwoty. Warto przypomnieć, że decyzje, które doprowadziły do wszczęcia postępowania naruszeniowego, zapadły w latach 2006–2008, w ramach porozumienia między rządem Katalonii (koalicją „tripartit” pod wodzą PSC, katalońskiej odnogi PSOE, wraz z ERC i ICV) a rządem centralnym kierowanym przez socjalistów.
Powiązania ICL z dramatem humanitarnym na Bliskim Wschodzie
Amnesty International i inne organizacje wskazują na powiązania ICL z użyciem amunicji z białym fosforem przeciw cywilom w Libanie i w Gazie pod koniec 2023 roku. Jak można sprawdzić w tym publicznym rejestrze (źródło w Hiszpański) rządu Stanów Zjednoczonych, ICL otrzymała kontrakt na dostawy białego fosforu dla armii USA od 2020 roku do końca 2025 roku, mimo że część jej inwestorów, takich jak fundusz Cbus, zaprzecza, jakoby spółka bezpośrednio produkowała tę substancję.
Australijska stacja ABC zwróciła się do ICL (źródło w Hiszpański) o komentarz. Przedstawiciele firmy początkowo całkowicie zaprzeczyli tym informacjom, zanim jeszcze zapytano ich wprost o wspomniany kontrakt. Dopiero wtedy ICL przyznała istnienie umowy, utrzymując jednak, że dostawy zakończono przed pierwotnie ustalonym terminem, konkretnie w 2023 roku. To właśnie rok, w którym doszło do wydarzeń z 7 października i późniejszych walk w Libanie, zwłaszcza na jego południu.
„Chcieliśmy wskazać i nagłośnić współudział Generalitat (...). Wywożą potas z syjonistycznej firmy, żeby się wzbogacić i nadal pomagać Izraelowi w popełnianiu tego ludobójstwa” – powiedziała Júlia Martí, rzeczniczka ruchu Revoltes de la Terra, w niedawnym wywiadzie dla radiowego kolektywu „Carne Cruda”.
Sygnalizowane od dawna wątpliwości wokół działalności ICL nie są niczym nowym. W 2014 roku nowozelandzki poseł Partii Pracy David Shearer (rzecznik ds. obrony i lider opozycji w poprzednich trzech latach) zabiegał o wycofanie ICL z państwowego funduszu majątkowego Nowej Zelandii z powodu podejrzeń co do wojskowego wykorzystania jej produktów. Inicjatywa ta jednak nie przyniosła skutku (źródło w Hiszpański).
Nowy dokument pokazuje sytuację mieszkańców Bages i Baix Llobregat
Świadectwa sześciu osób dotkniętych tym ekologicznym i humanitarnym dramatem przedstawiono w niedawnym filmie dokumentalnym „Sal a la ferida” („Sól na ranie”), wyprodukowanym przez „El Salto”, w którym rozmawia się z lokalnymi rolnikami, badaczami i aktywistami. Nora Miralles, badaczka platformy Observatori Drets Humans i Empreses, cytowana przez „elDiario.es”, twierdzi, że biały fosfor nie zostaje w Stanach Zjednoczonych, a inna tamtejsza firma odsprzedaje go izraelskiej armii.
Podczas obozu w regionie Bages uczestnicy zorganizowali liczne wydarzenia, m.in. spotkania i warsztaty. Część z nich przeprowadziła także akcje bezpośrednie, wchodząc na hałdy odpadów chemicznych lub demontując odcinki torów kolejowych, po których z kopalni Súria do portu w Barcelonie przewożony jest urobek.
Plan rekultywacji z 2018 roku dla złóż w Sallent i Balsareny‑Vilafruns, zamkniętych dwa lata później, przewiduje maksymalnie 50‑letni okres na wydobycie i sprzedaż soli z hałd, przy czym dopiero po upływie tego czasu planowana jest właściwa rekultywacja. Szacuje się, że sama hałda El Cogulló zawiera ponad 40 mln ton odpadów. Bieżąca działalność wydobywcza koncentruje się w miejscowości Súria, w kopalni Cabanasses.