Wchodzący wreszcie do europejskich kin dokument jest dokładnie tak dziwny i fascynujący, jak o nim mówiono.
Uwaga: to recenzja bez spoilerów.
W 2015 roku magazyn „Forbes” uznał biotechnologiczną przedsiębiorczynię Elizabeth Holmes za najmłodszą i najbogatszą kobietę‑miliarderkę w USA, która dorobiła się majątku sama, opierając się na wycenie jej firmy Theranos na 9 mld dolarów.
Wszystko runęło, gdy okazało się, że rewolucyjna metoda wykonywania badań krwi z jednej kropli była oszustwem. Holmes uznano za winną wprowadzania wszystkich w błąd, skazano za oszustwo wobec inwestorów i w 2022 roku wymierzono jej ponad 11 lat więzienia.
Spektakularny wzlot i upadek skompromitowanej bizneswoman stał się przestrogą Doliny Krzemowej. Historia doczekała się licznych podcastów i książek, a także filmu dokumentalnego HBO Alexa Gibneya zatytułowanego The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley oraz miniserialu „The Dropout”, za który Amanda Seyfried dostała nagrodę Emmy za rolę Holmes.
Po wyczerpaniu wszystkich odwołań You Can See Everything zaczyna się na 34 dni przed tym, jak słynna oszustka ma stawić się do federalnego więzienia w maju 2023 roku.
Założycielka Theranos i jej mąż Billy Evans zapraszają ekipę filmową, by udokumentowała jej życie... W wynajętym domu pojawiają się współreżyserzy Nathan Fielder i Lance Oppenheim, obiecując „radical transparency”.
Jeśli nazwisko Oppenheima niewiele wam mówi, jego twórczość łączy dokumentalną narrację z filmową stylizacją – czego przykładami są filmy dokumentalne Some Kind Of Heaven i Spermworld. Najprawdopodobniej jest jednak najbardziej znany ze swojego fabularnego debiutu reżyserskiego Primetime.
Fielder zasłynął jako twórca i prowadzący satyrycznego cyklu dokureality „Nathan For You”, w którym gra fikcyjną wersję samego siebie. Jego kolejny serial, „The Rehearsal”, to kolejny dokumentalno‑komediowy projekt, który łączy niezręczny humor i ironię, by w satyryczny sposób badać zacieranie się granic między rzeczywistością, kreacją a występem.
Te trzy pojęcia sprawiają, że on i Oppenheim są idealnym duetem reżyserskim do filmu o Elizabeth Holmes. Razem stworzyli fascynujące dzieło, któremu trudno przypisać prostą etykietę czy streścić je w kilku zdaniach. To film, który trzeba po prostu przeżyć – i który będzie prowokował niekończące się dyskusje i spory.
Mimo to spróbujmy – dalej bez spoilerów.
W pierwszej części You Can See Everything Fielder kręci się po wynajętym domu nad morzem, obserwuje codzienność Holmes i Evansa oraz zadaje im proste, bezpośrednie pytania o Theranos i życie po wyroku. Holmes kluczy, wpatruje się w sceptycznego Fieldera swoimi nieruchomymi, wytrzeszczonymi oczami i z uporem powtarza, że „świat wierzy w obraz mnie, który nie jest prawdziwy”.
Skazana oszustka uparcie twierdzi, że nie popełniła żadnego przestępstwa – do tego stopnia, że sprawia wrażenie kogoś więcej niż tylko patologicznej kłamczyni. Wygląda, jakby rzeczywiście wierzyła w swoją wersję wydarzeń i całkowicie wyparła fakt własnej manipulacji. Albo jest mistrzynią opowieści, jak Oppenheim i Fielder, albo funkcjonuje w jakiejś równoległej rzeczywistości własnego autorstwa. A może jedno i drugie.
Fielder przez cały czas wypowiada na głos to, o czym zwykle się milczy, i wprost konfrontuje Evansa, pytając go: „Dlaczego mówisz w tak dziwny, tajemniczy sposób?”
Nagrania są odsłaniające, pełne napięcia, chwilami szokujące, a często też sucho, niepozornie zabawne.
W połowie filmu Holmes trafia do więzienia. Mijają dwa lata. Klaustrofobiczne zamknięcie w jednym domu się kończy, perspektywa się zmienia (i nie po raz ostatni), a Evans zajmuje miejsce żony jako drugi, równie niepokojący bohater dokumentu.
Już wcześniej, w plażowym domu, jego obecność była niepokojąca – widać, że jest równie skłonny do manipulacji jak Holmes i nie ma żadnych oporów, by dać się filmować pod prysznicem, w pełnym ujęciu nago, którego nikt nie potrzebował.
Do tego serio: jaki socjopata myje zęby pod prysznicem?
Podobnie jak jego wielkooka żona, Evans niemal nigdy nie mruga. Widzimy, jak próbuje przejąć kontrolę nad opowieścią dokumentu. Równocześnie oznajmia, że może przemawiać w imieniu Holmes i przekształcił jej pobyt w więzieniu w coś na kształt modelu biznesowego, przekonany, że Theranos 2.0 już nadchodzi.
To, co dzieje się później – zresztą jak cały film – zasługuje na to, by pozostać nieujawnione przed seansem. Najlepiej oglądać go bez żadnej wcześniejszej wiedzy.
Fascynujące w You Can See Everything są jego coraz głębsze warstwy oraz sposób, w jaki film za pomocą bardzo przemyślanych zabiegów podważa samego siebie i nasze odbiorcze przyzwyczajenia.
Na początku obserwujemy dwoje ludzi, którzy gaslightują siebie nawzajem i wszystkich wokół. Jest w tym spora dawka satysfakcji – oglądanie ostatniego aktu kariery sprzedawczyni cudownych eliksirów wydaje się sprawiedliwym finałem.
A jednocześnie wszystko przypomina pełną napięcia grę w „Kto kogo ogra?”. Wspólna «folie à deux» Holmes i Evansa szybko przechodzi w «folie à trois» z udziałem Fieldera. Z czasem staje się niepokojącą «folie à plenty» z widzami, bo oglądanie tych materiałów przypomina zanurzenie się w równoległą rzeczywistość, w której czyjeś urojenia przejmują kontrolę i grożą rozprzestrzenieniem.
Historia przekształca się z opowieści o manipulatorce, która wmówiła sobie, że nikim nie manipuluje, w portret kobiety najwyraźniej manipulowanej przez partnera. Partnera, który próbuje sterować innymi, kontrolując sam dokument i jego twórców – tych zaś manipulacja nie zwodzi, więc prowadzą widownię z powrotem do pytania: kto tu naprawdę pociąga za sznurki?
Nadal nadążacie?
Świetnie. Bo dokładnie w momencie, gdy wydaje się, że You Can See Everything zostało już rozszyfrowane, pojawia się niespodziewany gość albo nowy wątek tematyczny. To z kolei prowadzi do kolejnych rozważań w konstrukcji, którą można opisać tylko jako nieustannie mnożąca się matrioszka.
W miarę jak ta wciągająca mise en abyme dotyka tematu oszustwa, bada też granice występu, języka i komunikacji. Od sms‑a, który Holmes wysyła Fielderowi – „You can totally see everything” (słowo „can” robi tu ogromną robotę) – po znakomitą scenę, w której Fielder pokazuje parze słynny skecz Abbott i Costello „Who's on First?”, jeden wyraz czy rzekome nieporozumienie can stać się furtką. Albo, co gorsza, can zostać przekręcone tak, by zmienić sposób postrzegania.
Pod tym względem You Can See Everything staje się surowym portretem naszych czasów. Fielder i Oppenheim pokazują, jak łatwo dajemy się wykorzystywać hochsztaplerom, którzy sami uwierzyli w swoje zaklęcia i oczekują, że pójdziemy w ich ślady. Elon Musk pojawia się w tym dokumencie kilkakrotnie, i nie jest to przypadek. Czy chodzi o twórcę X, który próbuje narzucać i manipulować pod pozorem postępu oraz swojej wersji wolności słowa; o Samów Altmanów zachęcających, by oddać samą czynność krytycznego myślenia maszynom; czy o Zuckerbergów ukrywających swoją destrukcyjność pod płaszczykiem innowacji – faktem jest, że w epoce zawodowych naciągaczy nieustannie pozwalamy się zwodzić. Dlaczego?
Czy dlatego, że zrozumieli, iż opowieści i kłamstwa, które sami sobie powtarzamy, can zostać wykorzystane? Że język i intencje stały się pojęciami nieuchwytnymi, plastycznymi? Can chodzi o to, że prawda nie jest tylko pierwszą ofiarą wojny – jest też pierwszą rzeczą, którą tracimy, gdy dobrowolnie rezygnujemy z umiejętności krytycznego myślenia?
Nie oznacza to, że You Can See Everything osuwa się w nihilizm, głosi, że żadnej prawdy nie da się poznać, czy lekceważy kluczową kwestię odpowiedzialności. Przeciwnie – film odważa się zadawać trudne pytania i iść dalej. W finałowych minutach niespodziewanie odsłania krótkie, łatwe do przeoczenia ujęcie dotyczące umowności etykiet „fikcja” i „non‑fiction”, konfrontuje naturę obiektywizmu w filmie dokumentalnym i pyta, jak kształtują się nasze sądy.
Brzmi jak wiele naraz. I rzeczywiście jest to niezły zawrót głowy, gdy po seansie odtwarza się film w pamięci albo omawia go z kimś innym. Jak mówi Fielder w ostatnich chwilach: „To bardzo skomplikowane”. Ale choć You Can See Everything can być tak gęste od idei, prowokujące i dezorientujące, równocześnie pozostaje po prostu absurdalnym, intrygującym widowiskiem od pierwszej do ostatniej minuty.
Bez względu na to, jak głęboko zdecydujecie się zejść w tym króliczym dole, can ustawić ten film obok takich tytułów, jak Cameraperson, Grizzly Man, Citizenfour, The Act Of Killing, The Imposter czy No Other Land jako jedno z dzieł definiujących współczesne kino dokumentalne. Można też mieć nadzieję, że zapisze się w historii, gdy ruszy sezon oscarowy... Dotąd żaden dokument nie został nominowany w kategorii Najlepszy Film. Może właśnie ten can to zmieni – jako jedno z najdziwniejszych i najbardziej hipnotyzujących dzieł roku.
You Can See Everything wchodzi właśnie na ekrany w Wielkiej Brytanii, Irlandii i Norwegii. Jego stopniowe wejście do europejskich kin potrwa jeszcze w tym roku, z premierami kinowymi we Włoszech (27 listopada), Niemczech (3 grudnia), Hiszpanii (25 grudnia) oraz we Francji, Belgii i Luksemburgu (30 grudnia).