Śledź nas
Reklama

Hiszpańska Rada Stanu świętuje 500-lecie i przypomina o pięciu wiekach historii kraju

Fasada budynku Dowództwa Generalnego przy ulicy Mayor 76 w Madrycie.
Fasada siedziby Kapitanatu Generalnego przy ulicy Mayor 76 w Madrycie. -  Prawo autorskie  Wikimedia - Luis García (Zaqarbal)
Prawo autorskie Wikimedia - Luis García (Zaqarbal)
Przez Cristian Caraballo
Opublikowano dnia
Udostępnij Obserwuj Euronews w Google
Udostępnij Close Button

Przetrwała monarchię Habsburgów, rządy Burbonów, dyktaturę i demokratyczne przemiany. Hiszpańska Rada Stanu obchodzi właśnie 500-lecie działalności.

Na początku czerwca 1526 roku król Karol I noszący już jako cesarz tytuł Karola V, wjechał do Granady w towarzystwie Izabeli Portugalskiej i licznego dworu.

REKLAMA
REKLAMA

Para pobrała się w marcu w Alkazarze w Sewilli, a na podróż poślubną wybrała Alhambrę.

Cesarz polecił wówczas przekształcić górną część jednej z wież w prywatny apartament dla żony. Właśnie wtedy narodził się pomysł budowy renesansowego pałacu, który dziś nosi jego imię.

W lipcu, między kolejnymi pracami Karol V zajął się również reorganizacją Rady Stanu.

Był to organ doradzający monarsze w sprawach zagranicznych, związanych z zarządzaniem nieustannie rozrastającym się imperium.

Dokładnie 500 lat później Rada Stanu nadal funkcjonuje i pozostaje najstarszym tego rodzaju organem w Hiszpanii.

Doradza rządowi z XVII-wiecznego pałacu położonego przy końcu madryckiej ulicy Mayor.

Konstytucja określa ją jako najwyższy organ doradczy władzy wykonawczej. Instytucja obchodzi jubileusz przez cały 2026 rok.

Jednym z najważniejszych wydarzeń będzie wystawa poświęcona jej historii, którą 16 listopada otwiera Biblioteka Narodowa w Sali Jorge Juana.

Ekspozycja pozostanie dostępna dla zwiedzających do 14 lutego 2027 roku.

Data z drobnym druczkiem

Rok 1526 wymaga jednak pewnego historycznego doprecyzowania.

Karol przybył do Hiszpanii znacznie wcześniej, w towarzystwie rady doradzającej mu jeszcze na dworze we Flandrii.

Stało się to 19 września 1517 roku w asturyjskiej miejscowości Tazones, gdzie monarcha zawinął z powodu sztormu.

Wydarzenia w Granadzie oznaczały zatem przede wszystkim gruntowną reorganizację instytucji, która już wcześniej istniała.

Dekret królewski stanowiący podstawę obecnych obchodów wskazuje, że właśnie w lipcu 1526 roku król nadał radzie jej ostateczny kształt.

Feliciano Barrios, historyk i kurator wystawy w Bibliotece Narodowej, za początek jej działalności w swojej podstawowej pracy poświęconej Radzie Stanu w okresie ancien régime'u przyjmuje natomiast rok 1521.

Hiszpański rząd przedstawia ją jako najstarszy organ konsultacyjny w Europie. Sama instytucja formułuje tę ocenę ostrożniej, dodając słowo "prawdopodobnie".

Jej głównym konkurentem w tej historycznej rywalizacji jest instytucja o tym samym założycielu.

1 października 1531 roku Karol V podpisał dekret powołujący Radę Stanu dla Niderlandów. Stała się ona zalążkiem dzisiejszej Raad van State w Hadze, jednej z najstarszych działających do dziś instytucji publicznych na świecie.

Powstała jednak pięć lat po hiszpańskim odpowiedniku.

Budynek Rady Stanu w niderlandzkim mieście Haga
Budynek Rady Stanu w niderlandzkim mieście Haga Creative Commons - Guilhem Vellut - Wikimedia

Za panowania Habsburgów Rada Stanu wyróżniała się na tle rozbudowanego systemu rad, za pomocą których zarządzano monarchią.

Nie miała nawet własnego przewodniczącego, ponieważ funkcję tę sprawował sam król. To monarcha decydował o zwołaniu posiedzenia i osobiście mu przewodniczył.

Rada zajmowała się przede wszystkim polityką zagraniczną, a jej znaczenie wzrosło jeszcze bardziej za panowania Filipa II.

Sytuacja zmieniła się po objęciu tronu przez Burbonów, po wojnie o sukcesję.

Filip V przywiózł ze sobą francuskie wzorce sprawowania władzy, a przeprowadzone przez niego reformy pozbawiły radę niemal wszystkich realnych kompetencji.

Próbę przywrócenia jej znaczenia podjął w 1792 roku Manuel Godoy, jednak nie przyniosła ona trwałych rezultatów.

Pałac Rad

Osobny rozdział w historii instytucji stanowi budynek, w którym dziś mieści się jej siedziba.

Jego dzieje mogłyby posłużyć za kanwę powieści. Na początku XVII wieku wzniesienie pałacu zlecił Cristóbal Gómez de Sandoval - książę Ucedy, syn księcia Lerma, a zarazem minister i najwyższy ochmistrz Filipa III.

Budynek ozdobiono herbem rodu Sandovalów, flankowanym przez lwy. W tamtych czasach uchodził za zbyt ostentacyjny jak na rezydencję arystokraty.

Gdy książę popadł w niełaskę, pałac przeszedł na własność Korony. Zamieszkała w nim wówczas Maria Anna Austriaczka, matka Karola II. Spędziła tam ostatnie lata życia i zmarła w nocy 16 maja 1696 roku.

W XVIII wieku Filip V kupił budynek z przeznaczeniem na siedzibę rad Kastylii, Indii, Zakonów i Skarbu.

Stąd wzięła się jego obecna nazwa. Nie zdecydowano się na określenie Rada Królewska. Termin "Estado" miał bowiem podkreślać rangę instytucji obejmującej wszystkie terytoria monarchii.

W 1834 roku zniesiono wszystkie rady z wyjątkiem Rady Stanu. Ostatecznie do 1858 roku instytucja ulokowała się w obecnej siedzibie przy calle Mayor 79, tuż obok katedry Almudena.

To okazały gmach, który wielu mieszkańców Madrytu kojarzy przede wszystkim z Kapitanią Generalną. Część budynku nadal zajmuje wojsko.

Od Kadyksu do "dekady cudów"

Konstytucja z Kadyksu z 1812 roku włączyła Radę Stanu do nowego porządku liberalnego.

Kortezy zlikwidowały dotychczasową instytucję w styczniu tego samego roku, a nowa rozpoczęła działalność 20 czerwca.

Jej funkcjonowanie nie trwało jednak długo. Ferdynand VII, przywracając absolutyzm, rozwiązał ją 4 maja 1814 roku w Walencji. Ostatnie posiedzenie odbyło się w Madrycie 23 maja.

W kolejnych latach rada wielokrotnie zmieniała swoją strukturę i kompetencje, dostosowując się do kolejnych przemian ustrojowych.

Dekret królewski ustanawiający obchody pięćsetlecia wskazuje właśnie zdolność adaptacji jako jedną z cech najlepiej charakteryzujących tę instytucję.

Jako element systemu politycznego Rada Stanu została jednak wymieniona jedynie w Konstytucji z Kadyksu, projekcie konstytucyjnym z 1856 roku, który nigdy nie wszedł w życie, oraz w obecnie obowiązującej konstytucji z 1978 roku.

W okresie frankizmu otrzymała własną ustawę organiczną, uchwaloną w 1944 roku.

Obraz "Przysięga Kortezów z Kadyksu" autorstwa José Casado del Alisala.
Obraz "Przysięga Kortezów z Kadyksu" autorstwa José Casado del Alisala. Dominio público

Jeden z najbardziej owocnych okresów w historii rady przypadł właśnie na czas dyktatury.

Paradoksalnie nie zawdzięczała tego jednak bezpośrednio swoim doradcom. W 1947 roku 24-letni Kantabryjczyk Eduardo García de Enterría zdał egzamin do korpusu radców prawnych Rady Stanu.

Jak sam przyznawał, przystąpił do konkursu "bez większego entuzjazmu", ponieważ jego marzeniem było zostanie inżynierem.

W radzie spotkał innych młodych prawników, między innymi José Luisa Villara Palasíego.

Przedstawiciele tego pokolenia, zainspirowani pracami francuskich i włoskich profesorów, założyli w 1950 roku czasopismo "Revista de Administración Pública".

Mieli również istotny wpływ na kształtowanie hiszpańskiego prawa, w tym na przygotowanie ustawy o wywłaszczeniu przymusowym z 1954 roku.

Niektórzy uczniowie tego środowiska określają tamten okres mianem "dekady cudów" hiszpańskiego prawa administracyjnego.

Eduardo García de Enterría zrobił później międzynarodową karierę. Został pierwszym hiszpańskim sędzią Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Dzisiejsza rola

Obecna konstytucja Hiszpanii poświęca Radzie Stanu jedno zdanie w artykule 107. Szczegółowe zasady jej funkcjonowania określa ustawa organiczna z 1980 roku, znowelizowana w 2004 roku.

Za bieżącą działalność odpowiada Stała Komisja, w której skład wchodzą przewodnicząca oraz stali członkowie rady.

Plenum zbiera się raz w miesiącu lub co dwa miesiące. Tworzą je również członkowie z urzędu, powoływani na podstawie pełnionych funkcji, oraz osoby wybierane przez rząd na czteroletnią kadencję. Istotną część pracy merytorycznej wykonuje Korpus Radców Prawnych.

Przez radę przechodzą projekty rozporządzeń przyjmowanych przez rząd, sprawy dotyczące sporów z przedsiębiorstwami realizującymi zamówienia publiczne, kontrole aktów administracyjnych oraz skargi obywateli domagających się odszkodowań od państwa.

Opinie instytucji, z nielicznymi wyjątkami, nie mają charakteru wiążącego.

Nie oznacza to jednak, że ich znaczenie jest niewielkie. Przedstawiając sprawozdanie za 2022 rok, ówczesna przewodnicząca Rady Stanu Magdalena Valerio podkreślała, że ponad 98 procent wydanych opinii zostało uwzględnionych.

Zwracała jednocześnie uwagę na nadmiar pilnych zleceń i intensywność pracy. Jak mówiła, w radzie pracuje się przez cały rok: "nieważne, czy to lato, czy Boże Narodzenie".

Reforma z 2004 roku umożliwiła również dożywotnie członkostwo w plenarnym składzie rady byłym premierom.

Mogą oni zasiadać w niej na szczególnych zasadach i otrzymywać wynagrodzenie, jeśli wystąpią z takim wnioskiem.

Skorzystało z tego zaledwie dwóch byłych szefów rządu: José María Aznar, który pozostał w radzie nieco ponad rok, oraz José Luis Rodríguez Zapatero, którego członkostwo trwało trzy i pół roku. Obaj opuścili już instytucję.

Obecność byłych polityków pozostaje jednym z głównych przedmiotów krytyki.

Trzy ostatnie przewodniczące Rady Stanu - María Teresa Fernández de la Vega, Magdalena Valerio i Carmen Calvo - wcześniej pełniły funkcje ministerialne w socjalistycznych rządach.

Z kolei w okresie, gdy władzę w Pałacu Moncloa sprawowała Partia Ludowa, stanowisko przewodniczącego zajmował były minister José Manuel Romay Beccaría.

Carmen Calvo broni jednak obecności byłych polityków w instytucji. Jej zdaniem ich doświadczenie pozwala oferować rządzącym "spokojne, bezstronne spojrzenie", wykraczające poza bieżące spory i polityczną polaryzację.

Opinie, które uwierają

Choć opinie Rady Stanu nie są na ogół wiążące, potrafią mieć istotne konsekwencje polityczne.

Przykładem jest kwietniowa analiza dekretu dotyczącego nadzwyczajnej procedury uregulowania statusu około 500 tysięcy migrantów.

Rada uznała, że zastosowanie procedury rozporządzeniowej jest dopuszczalne.

Zastrzeżenia wzbudził jednak pomysł wykorzystania oświadczenia składanego pod własną odpowiedzialnością.

Wnioskodawcy mieli w ten sposób potwierdzać, że nie byli karani. Rada określiła tę formułę jako "nieodpowiednią".

Przed przyjęciem ostatecznej wersji dokumentu Rada Ministrów zrezygnowała z tego rozwiązania.

Rząd mówił o "zielonym świetle" dla projektu, podczas gdy Partia Ludowa domagała się zatrzymania "absurdu".

Obie strony powoływały się przy tym na tę samą opinię Rady Stanu, interpretując ją zgodnie z własnymi interesami politycznymi.

Nie był to pierwszy przypadek, gdy instytucja zabrała głos w sprawie o dużym znaczeniu politycznym.

W lutym 2006 roku, na wniosek rządu José Luisa Zapatera, przygotowała raport dotyczący czterech propozycji zmian konstytucyjnych.

Chodziło o zniesienie pierwszeństwa mężczyzn w dziedziczeniu tronu, wpisanie do konstytucji integracji europejskiej, wymienienie z nazwy wspólnot autonomicznych oraz wzmocnienie Senatu jako izby reprezentującej regiony. Dokument został przyjęty, choć towarzyszyły mu trzy zdania odrębne.

W 2011 roku ówczesny przewodniczący Rady Stanu Francisco Rubio Llorente przyznawał, że żadna z proponowanych reform nie została zrealizowana.

Do dziś wszystkie te kwestie pozostają nierozstrzygnięte.

Carmen Calvo powróciła do tematu w tym roku. Odrzuca pogląd, że w Hiszpanii nie da się przeprowadzić reformy konstytucyjnej.

Proponuje, aby zbliżająca się 50. rocznica uchwalenia obecnej konstytucji, przypadająca w 2028 roku stała się okazją do rozpoczęcia dialogu międzypokoleniowego.

Pięćsetlecie z monetą, znaczkiem i losem

Przygotowania do jubileuszu rozpoczęły się niemal dwa lata temu. W lutym 2025 roku rząd powołał komisję krajową, której honorowym przewodniczącym został król.

Na jej czele stanął Pedro Sánchez, a funkcję wiceprzewodniczącej objęła Carmen Calvo. Oficjalna inauguracja komisji odbyła się w grudniu w Pałacu Rad.

Podczas uroczystości król Filip VI zwrócił uwagę na "deficyt wiedzy" dotyczący działalności Rady Stanu.

Premier Pedro Sánchez podkreślił natomiast jej doradczy charakter, posługując się charakterystyczną formułą: "Nie rządzi, lecz sugeruje; nie decyduje, lecz wskazuje kierunek".

Program jubileuszowy rozpoczął się w lutym koncertem w Teatro Real. W repertuarze znalazły się utwory Falli, Turiny, Chapiego i innych kompozytorów.

W kwietniu członkowie Stałej Komisji odwiedzili Muzeum Prado, gdzie pozowali do pamiątkowego zdjęcia przed obrazem Tycjana "Karol V w bitwie pod Mühlbergiem".

Muzeum przygotowało również specjalną trasę obejmującą 13 dzieł, które opowiadają pięć stuleci historii politycznej.

W tym samym miesiącu w Real Ingenio de Segovia zaprezentowano srebrną monetę o nominale 10 euro.

Wybito 4 tysięcy egzemplarzy, a cena każdej sztuki wyniosła 140 euro. Państwowy operator pocztowy Correos zaplanował z kolei emisję okolicznościowego znaczka na 27 kwietnia.

Moneta upamiętniająca 500-lecie Rady Stanu
Moneta upamiętniająca 500-lecie Rady Stanu Fábrica Nacional de Moneda y Timbre

Zgodnie z kalendarzem obchodów 12 września jubileusz upamiętniła również Lotería Nacional, umieszczając go na swoim losie.

W programie znalazł się ponadto kurs letni na Uniwersytecie Międzynarodowym Menéndeza Pelayo w Santanderze.

3 listopada odbyła się natomiast uroczystość w Palau de la Generalitat z udziałem przedstawicieli regionalnych rad konsultacyjnych.

Wystawę Biblioteki Narodowej, poświęconą pięciu wiekom działalności Rady Stanu, można oglądać od 16 listopada do 14 lutego 2027 roku.

Jej kuratorem jest Feliciano Barrios, sekretarz Królewskiej Akademii Historii. Ekspozycja prezentuje dokumenty, akta, eksponaty i portrety osób, które na przestrzeni stuleci współtworzyły historię instytucji.

Przed zakończeniem jubileuszu zaplanowano jeszcze dwa ważne wydarzenia.

W grudniu Pałac Rad po raz pierwszy w swojej historii zorganizuje dni otwarte. Z kolei główna uroczystość rocznicowa odbędzie się w Pałacu Karola V w Alhambrze. Przewodniczyć jej będzie król Filip VI.

Symboliczny wymiar tego miejsca jest nieprzypadkowy. To właśnie w Granadzie, w 1526 roku, rozpoczęła się historia, której pięćsetlecie Hiszpania świętuje dziś z rozmachem. Cesarz nigdy nie zobaczył pałacu ukończonego. Po tamtym lecie ani on, ani Izabela nie wrócili już do Granady.

Przejdź do skrótów dostępności
Udostępnij Obserwuj Euronews w Google

Czytaj Więcej

Szkielet 167-milionletniego dinozaura trafi do paryskiego Muzeum Narodowego Historii Naturalnej

Skamieniałość dinozaura z londyńskiego Muzeum Historii Naturalnej po 100 latach nowym gatunkiem

Średniowieczne pergaminy ujawniają historię śmiertelnego wirusa owiec