Siedem miejsc wybrano ze względu na ich znaczenie dla europejskiej kultury i życia społecznego.
W Europie nie brakuje spektakularnych zabytków, które można wpisać do wakacyjnego planu podróży. Przy takiej liczbie skarbów część z nich nie dostaje jednak należnej uwagi ani finansowania.
REKLAMA
REKLAMA
Europa Nostra (źródło w Angielski), wiodąca europejska sieć organizacji społecznych działających na rzecz dziedzictwa, co roku sporządza listę obiektów w najtrudniejszej sytuacji – a na liście „7 najbardziej zagrożonych zabytków w Europie” na 2026 rok znalazły się starożytne miasto Minoa w Grecji oraz brytyjskie koszary na Malcie.
Od uruchomienia programu w 2013 roku, opartego na zgłoszeniach, stał się on impulsem do mobilizowania ekspertów, wstrzymywania niekorzystnych inwestycji oraz pozyskiwania środków publicznych i prywatnych.
Każdy z obiektów na ostatecznej liście może otrzymać grant EIB Heritage Grant Europejskiego Banku Inwestycyjnego w wysokości 10 tys. euro, który ma wesprzeć działania na rzecz jego uratowania.
Ratowanie zagrożonych zabytków Europy
Siedem obiektów wybrano ze względu na ich europejską wartość kulturową i społeczną oraz powagę zagrożeń, z którymi się mierzą. Ważnym kryterium była też możliwość pobudzania dzięki nim zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego.
Kolejny etap to powołanie zespołów eksperckich dla każdego miejsca. Zajmą się one zbieraniem informacji, spotkaniami z kluczowymi interesariuszami oraz wizytami w terenie, by ocenić stan obiektów.
Na podstawie zebranych danych powstanie raport z zaleceniami oraz projekt dostosowany do specyfiki każdego z miejsc. Ma on zostać zrealizowany w ciągu najbliższych dwóch lat przy wsparciu grantu EIB Heritage Grant.
Oto siedem zagrożonych miejsc.
Miejscowość Katapola i starożytne miasto Minoa, Grecja
Położone na wyspie Amorgos w Cykladach, Katapola i starożytne miasto Minoa stanowią – jak podkreśla Europa Nostra – wyjątkowe świadectwo nieprzerwanego osadnictwa od czasów antycznych po współczesność.
Planowana rozbudowa portu na dużą skalę bezpośrednio zagraża delikatnemu krajobrazowi kulturowemu i historycznemu. Niesie ryzyko nieodwracalnych zniszczeń zarówno stanowiska archeologicznego, jak i żywej społeczności z nim związanej.
Europa Nostra ocenia, że ochrona tych miejsc mogłaby być „silnym impulsem do stworzenia modelu, który da się powielić na innych śródziemnomorskich wyspach i pokaże, że ochrona dziedzictwa, życie lokalnej społeczności i zrównoważony rozwój mogą – i muszą – współistnieć”.
Młyn wodny Fábri, Feked, Węgry
Młyn wodny Fábri znajduje się we wsi Feked na południu Węgier. Zbudowali go w 1788 roku niemieccy osadnicy nad potokiem Karasica.
Młyn ucieleśnia „wielowiekowy przekaz wiedzy, umiejętności technicznych i lokalnej tradycji” – podkreśla Europa Nostra. „Wieloletnia opieka kolejnych pokoleń – od braci Träbert po rodziny Fábri i Gerst – odzwierciedla ciągły związek z lokalnym życiem rolniczym i rzemiosłem”.
Bogaty w detale kulturowe młyn wraz z zabudowaniami towarzyszącymi pozwala zajrzeć do przedindustrialnego świata młynarskich społeczności.
Komitet ostrzega, że młynowi zagrażają postępująca degradacja konstrukcji, podtopienia i wieloletnie nieużytkowanie. Zachowanie obiektu ma przywrócić do życia „działający, produktywny pomnik pomysłowości europejskiej wsi, wspólnej pamięci oraz trwałej wartości lokalnego, tradycyjnego dziedzictwa”.
Blower Hall, Esch-sur-Alzette, Luksemburg
Hala Blower Hall na terenie Belval w Luksemburgu to rzadki, monumentalny przykład europejskiego dziedzictwa przemysłowego, które na kontynencie jest coraz bardziej zagrożone.
Wybudowana w 1910 roku na potrzeby przerobu rudy żelaza, dziś leży w granicach rozległego Rezerwatu Biosfery Minett UNESCO.
Mimo krajowej ochrony prawnej obiekt pilnie potrzebuje rewitalizacji. Jak podkreśla Europa Nostra, dopiero wtedy będzie mógł w pełni rozwinąć potencjał dynamicznego centrum życia obywatelskiego, łączącego edukację uniwersytecką, naukę, kulturę i działalność lokalnej społeczności.
Brytyjskie koszary w Forcie Chambray, Gozo, Malta
Brytyjskie koszary w Forcie Chambray na wyspie Gozo to jedyny zachowany przykład brytyjskich budynków mieszkalnych dla wojska na tej maltańskiej wyspie.
Wzniesione w XIX wieku w obrębie XVIII-wiecznych umocnień, odzwierciedlają szersze reformy warunków życia żołnierzy i dają rzadki wgląd w życie rodzinne w czasach brytyjskich rządów.
Dziś koszarom grozi niemal całkowite zniszczenie. Decyzja maltańskiego urzędu planowania z 2024 roku dopuszcza rozbiórkę nawet 85 proc. zabudowań, by zrobić miejsce pod gęstą zabudowę mieszkaniową i hotelową.
Przeciwko tym planom mobilizują się lokalne organizacje pozarządowe, media oraz inicjatywy crowdfundingowe.
„Wpisanie koszar na listę 7 najbardziej zagrożonych miejsc mogłoby stworzyć realną szansę na ich uratowanie, ponowne związanie społeczności z własnym dziedzictwem oraz promowanie zrównoważonej, wrażliwej kulturowo rewitalizacji zamiast krótkoterminowych zysków ekonomicznych” – podkreśla Europa Nostra.
Fabryka prochu Vale de Milhaços, Seixal, Portugalia
Zespół fabryki prochu Vale de Milhaços w Seixal w Portugalii to jeden z najlepiej zachowanych i najbardziej kompletnych dawnych kompleksów przemysłowych w Europie.
Zakład działał w oparciu o napęd parowy od końca XIX wieku aż do 2002 roku. Zachował oryginalne budynki, warsztaty i ponadstuletnie maszyny parowe zaprojektowane do bezpiecznej produkcji czarnego prochu używanego w górnictwie i budownictwie, a nie do celów militarnych.
Poza wartością przemysłową teren fabryki jest rzadką enklawą przyrodniczą – od 2020 roku stwierdzono tam występowanie 682 gatunków.
Europa Nostra alarmuje, że konieczne są pilne działania, by powstrzymać postępujące zniszczenia konstrukcji, akty wandalizmu oraz ekspansję inwazyjnej roślinności.
„Przy wsparciu lokalnych społeczności, byłych pracowników i instytucji zajmujących się dziedzictwem kompleks ma ogromny potencjał do zrównoważonego, nowego wykorzystania jako ośrodek kultury, edukacji i nauki, z planami przekształcenia go w muzeum” – zaznacza komitet.
Kościół reformowany w Sântămăria Orlea, Rumunia
Kościół reformowany w Sântămăria Orlea w Transylwanii to jedna z najstarszych kamiennych świątyń w regionie. Jest przykładem przejścia od architektury romańskiej do gotyckiej i zachował rzadki, nieodnowiony zespół malowideł ściennych z lat 1311–połowa XV wieku.
Mimo ponad 700 lat nieprzerwanego użytkowania liturgicznego kościołowi zagrażają obecnie poważne problemy: podciągająca wilgoć, pęknięcia konstrukcji, odpadające freski oraz niewłaściwe naprawy dachu wykonane w przeszłości.
„Szybka interwencja pozwoliłaby nie tylko ocalić ten wyjątkowy obiekt, lecz także uczynić z Sântămăria Orlea regionalny wzór ochrony dziedzictwa, zrównoważonej turystyki kulturowej i ciągłego, codziennego życia wspólnoty” – ocenia Europa Nostra.
Browar Weiferta, Pančevo, Serbia
Browar Weiferta w Pančevie, założony w 1722 roku, to kluczowy zabytek europejskiego dziedzictwa przemysłowego i piwowarskiego. Jest najstarszym browarem na Bałkanach i pionierem parowego warzenia piwa w Europie Południowo-Wschodniej.
Był ściśle związany z rozwojem kulturalnym i gospodarczym regionu Banatu w ramach monarchii austro-węgierskiej. Pełnił rolę nie tylko zakładu przemysłowego, lecz także tętniącego życiem ośrodka społecznego i kulturalnego.
Dziś rozległemu kompleksowi zagrażają wieloletnie zaniedbania, postępująca degradacja konstrukcji, kradzieże wyposażenia, podtopienia i ekstremalne zjawiska pogodowe.
Zdaniem Europa Nostra odnowa browaru mogłaby stać się sztandarowym przykładem tego, jak duże, nieużywane już obiekty przemysłowe można w zrównoważony sposób przekształcać w nastawione na społeczność lokalną centra kultury i kreatywności w całej Europie Południowo-Wschodniej.