Viktor Orbán rządził Węgrami przez 16 lat, mając możliwość zmiany konstytucji. W tym czasie kraj odszedł od prozachodniego kursu po 1989 roku, a jego system polityczny przekształcił się z liberalnej demokracji w model określany jako autorytarny o charakterze wyborczym.
Viktor Orbán rozpoczął swoją karierę jako działacz studencki sprzeciwiający się łagodnej dyktaturze komunistycznej na Węgrzech. W 1989 roku zwrócił na siebie uwagę opinii publicznej, gdy podczas głośnej uroczystości ponownego pochówku męczenników rewolucji 1956 roku wezwał do wycofania wojsk sowieckich, przełamując ostrożny konsensus ówczesnej opozycji.
REKLAMA
REKLAMA
„Do dziś rok 1956 był ostatnią szansą naszego narodu na wejście na drogę zachodniego rozwoju i budowę dobrobytu gospodarczego” – mówił wówczas 26-letni Orbán.
„Ciężar dzisiejszego bankructwa jest bezpośrednią konsekwencją tego, że nasza rewolucja została utopiona we krwi, a my zostaliśmy zmuszeni do powrotu na azjatycki ślepy zaułek, z którego próbujemy się teraz wydostać. W rzeczywistości to właśnie wtedy, w 1956 roku, Węgierska Socjalistyczna Partia Robotnicza odebrała nam – dzisiejszym młodym ludziom – przyszłość. Dlatego w szóstej trumnie spoczywa nie tylko zamordowany młody człowiek, lecz także nasze kolejne dwadzieścia, a może i więcej lat” - dodał.
Od radykalnego liberała do konserwatysty
W pierwszych wyborach parlamentarnych Fidesz prezentował wyraźnie liberalno-radykalny profil. Według często przytaczanej anegdoty, gdy głos zabierali chrześcijańscy demokraci, Orbán miał żartować: „Na kolana, chrześcijańscy demokraci, do modlitwy!”.
W latach 90. Orbán stopniowo przekształcał Fidesz – wywodzący się z ruchu studenckiego – z partii liberalnej w ugrupowanie konserwatywne, jednocześnie eliminując wewnętrznych rywali.
Pierwszy rząd po upadku komunizmu, kierowany przez konserwatywne Węgierskie Forum Demokratyczne (MDF), szybko stracił poparcie z powodu trudności gospodarczych transformacji.
W 1993 roku Fidesz pod wodzą Orbána wydawał się faworytem kolejnych wyborów, jednak skandal finansowy osłabił jego pozycję i w 1994 roku do władzy doszła koalicja socjalistycznej MSZP i liberalnego SZDSZ pod przywództwem Gyuli Horna.
Nowy rząd, wprowadzając poważne cięcia fiskalne znane jako pakiet Bokrosa (od nazwiska ówczesnego ministra finansów), ustabilizował gospodarkę. Orbán w tym czasie konsekwentnie przesuwał swoją partię na prawo i w 1998 roku, w wieku 35 lat, został najmłodszym premierem Europy.
Konfrontacja z koalicją socjalistyczno-liberalną
Pierwszy rząd Fideszu realizował cele wyznaczone jeszcze w czasie transformacji ustrojowej: kontynuowano nadrabianie zapóźnień gospodarczych, Węgry przystąpiły do NATO, a proces integracji z Unią Europejską postępował szybko.
Jednocześnie socjalistyczno-liberalne wpływy pozostawały silne w mediach, kulturze i gospodarce. W 2002 roku Fidesz przegrał wybory z koalicją socjalistyczno-liberalną, podobnie jak w 2006 roku.
Orbán później podsumowywał ten okres słowami: „Nauczyliśmy się, że Węgry nie będą suwerenne tak długo, jak długo w przestrzeni publicznej dominuje liberalna hegemonia”.
W jego ocenie, jeśli wszystkie kluczowe instytucje – media, ośrodki analityczne i opinia publiczna – reprezentują jeden, liberalny punkt widzenia, to konserwatyści i narodowcy mogą wygrywać wybory jedynie przypadkowo. Jak dodawał, istotą suwerenności jest realna władza, a nie tylko formalne sprawowanie rządów.
Przeciwnicy polityczni interpretowali te słowa inaczej, zarzucając Orbánowi dążenie do demontażu liberalnych instytucji demokratycznych i koncentracji władzy. W tle narastał konflikt polityczny, który sprawił, że przez większość lat 2000 pozostawał w opozycji.
Kryzys gospodarczy i skandale osłabiły jego rywali, a w 2010 roku Orbán powrócił do władzy z bardzo silnym mandatem i większością konstytucyjną.
Od konserwatyzmu do „nieliberalnej demokracji”
Po 2010 roku Orbán i Fidesz przeprowadzili głęboką przebudowę państwa. Przyjęto nową konstytucję, a kluczowe instytucje zaczęły być obsadzane przez osoby lojalne wobec rządu. Zmieniono także system wyborczy w sposób sprzyjający największej partii.
Opozycja była przez kolejne lata rozproszona i słaba, a Fidesz wykorzystywał kolejne tematy wyborcze: ceny energii (2014), politykę migracyjną (2018) czy kwestie bezpieczeństwa w czasie wojny w Ukrainie (2022).
W 2014 roku Orbán ogłosił koncepcję „państwa nieliberalnego”, twierdząc, że liberalna demokracja nie musi być jedynym modelem organizacji państwa.
W kolejnych latach Węgry coraz częściej wchodziły w spór z Unią Europejską, a polityka rządu była krytykowana za ograniczanie niezależności instytucji oraz praworządności.
Zwrot ku Wschodowi
Po 2014 roku Orbán intensywnie rozwijał politykę „otwarcia na Wschód”, budując relacje m.in. z Rosją, Chinami i Turcją, a także jako jeden z pierwszych europejskich liderów popierając Donalda Trumpa.
W czasie kryzysu migracyjnego w 2015 roku zajął twarde stanowisko przeciwko przyjmowaniu migrantów, co umocniło jego pozycję w kraju, ale pogłębiło napięcia z UE.
W kolejnych latach relacje Węgier z Unią Europejską ulegały dalszemu pogorszeniu, m.in. w związku z polityką dotyczącą praworządności oraz praw osób LGBT.
Po 2022 roku Węgry zajęły stanowisko odrębne od większości państw Zachodu w sprawie wojny w Ukrainie, ograniczając wsparcie dla Kijowa.
Pozycja współczesna
Do 2026 roku Orbán stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przywódców ruchów o charakterze konserwatywno-narodowym w Europie, z sojusznikami m.in. w Niemczech, Hiszpanii, Czechach i na Słowacji.
Jego pozycja międzynarodowa wzmacniana była przez relacje z Donaldem Trumpem i Władimirem Putinem, choć jednocześnie pojawiały się pytania o kierunek jego politycznej lojalności.
Pogarszająca się sytuacja gospodarcza po pandemii COVID-19, długotrwała dominacja Fideszu, zarzuty korupcyjne oraz rosnąca krytyka ze strony części społeczeństwa doprowadziły do pojawienia się nowych sił politycznych, takich jak Partia TISZA, które zaczęły realnie kwestionować dotychczasową dominację Orbána.
Jego znaczenie wykracza dziś poza granice Węgier, co sprawia, że polityka wokół niego – zarówno wspierająca, jak i krytyczna – stała się przedmiotem zainteresowania wielu międzynarodowych aktorów.