Suchość lub uczucie piasku w oczach po zaćmieniu zwykle szybko mija, ale plamka w centrum widzenia może świadczyć o uszkodzeniu siatkówki. Ekspertka wyjaśnia, jak rozpoznać objawy i kiedy zgłosić się do specjalisty.
Miliony ludzi właśnie obejrzały historyczne zaćmienie Słońca - pierwsze widoczne z Półwyspu Iberyjskiego od 1912 roku. Całkiem możliwe jednak, że część z nich przypadkowo skierowała wzrok na Słońce bez odpowiedniej ochrony.
REKLAMA
REKLAMA
Czy trzeba się martwić, jeśli po zaćmieniu pieką oczy? A co, jeśli w centrum pola widzenia pojawi się mała plamka? Specjaliści ostrzegają, że nie wszystkie objawy mają tę samą wagę, a oznaki poważnego uszkodzenia mogą nie ujawnić się od razu.
"Są dwie rzeczy, które musimy odróżnić" – wyjaśnia w rozmowie z Euronews doktor Laura Sararols, szefowa Oddziału Siatkówki w Szpitalu Generalnym w Granollers, kierująca również oddziałem OMIQ w Szpitalu Uniwersyteckim General de Catalunya.
Z jednej strony długie wpatrywanie się w zaćmienie - nawet przy prawidłowym użyciu okularów ochronnych – może sprawić, że rzadziej mrugamy. To z kolei prowadzi do suchości oczu, wrażenia piasku pod powiekami oraz innych przejściowych dolegliwości.
"To naprawdę nie ma najmniejszego znaczenia" – uspokaja Sararols. Jak tłumaczy specjalistka, to zjawisko podobne do tego, które pojawia się po wielu godzinach intensywnej pracy przy ekranie – zwykle ustępuje po kilku godzinach i można je złagodzić sztucznymi łzami.
Znacznie poważniejsza jest jednak retinopatia słoneczna, zwana też makulopatią słoneczną – uszkodzenie wywołane bezpośrednią ekspozycją na promieniowanie słoneczne. Dotyczy ono siatkówki i może szczególnie uszkodzić plamkę żółtą, czyli obszar odpowiedzialny za widzenie centralne.
Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że w momencie powstawania uszkodzenia oko wcale nie musi boleć. "Kiedy patrzysz w światło, nic nie czujesz. Nie ma bólu, nie masz żadnego wrażenia" – wyjaśnia Sararols.
Objaw ostrzegawczy: plamka w centrum pola widzenia
Objawem, na który po zaćmieniu trzeba zwrócić szczególną uwagę, jest zaburzenie widzenia centralnego – tłumaczy Sararols. "Pacjent może zauważyć, że w centralnej części pola widzenia pojawia się jakby czarna strefa, obszar, który nie łapie ostrości, albo szarawa plama, która zawsze pozostaje w tym samym miejscu".
Pojawić się może również zamazane, nieostre widzenie. Zarząd Opieki Zdrowotnej w Sorii, podlegający władzom Kastylii i León, wśród objawów alarmowych wymienia ciemne plamki w centrum pola widzenia, zniekształcone obrazy oraz trudności w rozróżnianiu kolorów.
Różnica między takimi lekkimi dolegliwościami a poważniejszymi objawami jest więc istotna. Uczucie piasku, suchości czy ciała obcego może wynikać po prostu z długiego wpatrywania się w jedno miejsce i rzadszego mrugania. Natomiast utrzymująca się plama w centrum pola widzenia lub zmiana tego, co widzimy, wymaga znacznie większej uwagi.
Objawy mogą pojawić się po jednym lub dwóch dniach
Dobre samopoczucie tuż po zaćmieniu nie pozwala całkowicie wykluczyć uszkodzenia. Jak wyjaśnia Sararols, objawy maculopatii słonecznej nie muszą wystąpić w ciągu kilku godzin bezpośrednio po ekspozycji na światło.
„Czasem nie pojawiają się w kolejnych godzinach, tylko dopiero następnego dnia albo po dwóch dniach” – wskazuje. Dlatego osoby, które patrzyły bezpośrednio na Słońce bez odpowiedniej ochrony, powinny uważnie obserwować wszelkie zmiany w swoim widzeniu przez kilka następnych dni.
Specjalistka szczególnie podkreśla, jak ważne jest zwrócenie uwagi na dzieci. Jeśli dziecko zacznie skarżyć się na problemy ze wzrokiem po zaćmieniu, rodzice powinni brać pod uwagę możliwość, że patrzyło bezpośrednio na Słońce, nawet jeśli maluch się do tego nie przyznaje.
„Dzieci nie powiedzą nam, że patrzyły na zaćmienie i zrobiły coś, czego miały nie robić” – ostrzega Sararols. Gdy pojawią się objawy, zaleca wizytę u specjalisty, aby sprawdzić, czy doszło do uszkodzenia.
Ile sekund wystarczy, żeby uszkodzić siatkówkę?
Nie trzeba patrzeć na Słońce przez wiele minut, żeby narazić się na ryzyko. Zapytana, czy kilka sekund bezpośredniej obserwacji może wystarczyć, by spowodować uszkodzenia, Sararols odpowiada twierdząco.
Promieniowanie może wywołać fototoksyczne uszkodzenie w dołku środkowym, położonym w centrum plamki. Dlatego specjaliści przez kilka dni poprzedzających zaćmienie podkreślali konieczność używania specjalnie atestowanych okularów do obserwacji Słońca.
Jednym z najbardziej ryzykownych momentów był czas tuż przed całkowitym zakryciem tarczy słonecznej i tuż po nim. W krótkim okresie, gdy tarcza Słońca była całkowicie zasłonięta przez Księżyc, można było obserwować zjawisko gołym okiem. Jednak ponowne pojawienie się światła słonecznego oznaczało konieczność natychmiastowego założenia ochrony.
Sararols wyjaśnia, że właśnie ta faza przejściowa sprzyjała przypadkowej ekspozycji u osób, które zdjęły okulary w czasie całkowitego zaćmienia i nadal patrzyły w niebo, gdy Słońce znów się pojawiło. „Światło Słońca bardzo szybko wraca i właśnie wtedy ryzyko jest największe” – mówi.
Nagrałem zaćmienie telefonem: czy mogłem uszkodzić wzrok?
Samo nagrywanie zaćmienia telefonem nie oznacza automatycznie, że doszło do uszkodzenia oczu. Kluczowe jest to, czy podczas ustawiania urządzenia, kadrowania lub nagrywania osoba również kierowała wzrok bezpośrednio na Słońce bez odpowiedniej ochrony.
Sararols zwraca uwagę na ważną różnicę: patrzenie wyłącznie na zaćmienie przez ekran telefonu nie naraża oczu tak jak bezpośrednie wpatrywanie się w Słońce. „Jeśli ustawisz telefon w odpowiedniej pozycji, włączysz nagrywanie, a potem patrzysz tylko na ekran, nic się nie dzieje” – tłumaczy specjalistka.
Ryzyko pojawiało się w momencie, gdy odrywaliśmy wzrok od ekranu i spoglądaliśmy bezpośrednio na Słońce, przygotowując lub wykonując nagranie. Dlatego osoby, które korzystały z telefonu podczas zaćmienia, powinny się zastanowić, czy choć przez chwilę patrzyły bezpośrednio na Słońce bez ochrony, zamiast martwić się samym faktem nagrywania zjawiska.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku osób, które obserwowały zaćmienie przez lornetki, teleskopy lub aparaty z wizjerem optycznym bez odpowiednich filtrów słonecznych. Takie urządzenia skupiają promieniowanie i mogą znacząco zwiększyć ryzyko uszkodzenia oczu.
Co zrobić, jeśli pojawi się plamka lub widzimy nieostro?
Jeśli po zaćmieniu pojawi się czarna lub szarawa plamka w centrum pola widzenia, obszar, którego nie jesteśmy w stanie wyostrzyć, nieostre widzenie albo jakiekolwiek inne utrzymujące się zaburzenia widzenia, zaleca się jak najszybszą wizytę u okulisty. Jak wyjaśnia Sararols, obecnie nie ma leczenia o udowodnionej skuteczności, które odwraca retinopatię słoneczną.
„Zwykle podaje się kortykosteroidy, ale nie wykazano, żeby były skuteczne. W praktyce nie ma żadnego leczenia, które rozwiązuje ten problem” – dodaje. Brak konkretnej terapii nie oznacza jednak, że nie trzeba iść do lekarza.
Okulista może zbadać pacjenta, udokumentować uszkodzenie i śledzić jego rozwój. U części osób następuje samoistna, częściowa poprawa, gdy część fotoreceptorów się regeneruje. W innych przypadkach mogą pozostać trwałe następstwa.
Dlatego po zakończeniu zaćmienia Sararols przekazuje dwa szczególnie wyraźne przesłania: nie panikować z powodu zwykłego, przemijającego uczucia suchości oczu, ale też nie ignorować utrzymującego się zaburzenia widzenia centralnego.