Przed całkowitym zaćmieniem Słońca 12 sierpnia warto pamiętać, że od wieków pojawia się ono w kulturze – jako widowisko i motyw opowieści. Oto nasz wybór inspirowany tym zjawiskiem.
Już od czasów starożytnych zaćmienia odczytywano jako zapowiedź, karę albo metaforę miłości. Ta fascynacja pozostawiła ślad w literaturze, kinie i muzyce. Motyw zaćmienia pojawia się na wielu obrazach, ale jak bardzo wpłynął na najpopularniejsze dzieła artystyczne?
REKLAMA
REKLAMA
Przedstawiamy przegląd 10 książek, dziewięciu filmów i ośmiu piosenek, które w taki czy inny sposób kręcą się wokół zaćmienia.
10 książek, w których zaćmienie odgrywa kluczową rolę
1. „La Odisea” (Homer, VIII w. p.n.e.) W pieśni XX wieszcz Teoklimenos odczytuje nagłe pociemnienie nieba jako zapowiedź rychłej śmierci zalotników Penelopy, tuż przed tym, jak Odyseusz staje z nimi twarzą w twarz.
Badanie opublikowane w 2008 roku powiązało ten fragment z rzeczywistym zaćmieniem, obserwowanym na Wyspach Jońskich w 1178 roku p.n.e. Dziś znów się o nim mówi za sprawą filmu Christophera Nolana, choć w samej produkcji ten epizod się nie pojawia.
2. „El Cantar de Roldán” (anonim, XI w.) Ten średniowieczny epos, opowiadający o klęsce Rolanda i jego armii w Roncesvalles z rąk Saracenów, opisuje nagłe ściemnienie nieba, burze i trzęsienie ziemi jako znaki możliwego końca świata. To klasyczny przykład, jak literatura średniowieczna łączyła zaćmienia z ponurymi zapowiedziami.
3. „Un yanqui en la corte del rey Arturo” (Mark Twain, 1889) Hank Morgan, mechanik z Connecticut, przenosi się w czasie do VI‑wiecznej Anglii i zostaje skazany na spalenie na stosie. Przypomina sobie wtedy, że zbliża się zaćmienie Słońca i grozi, że pozbawi świat światła, jeśli nie darują mu życia. Dzięki temu udaje mu się uciec i zdobyć reputację czarnoksiężnika na dworze króla Artura.
4. „Las minas del rey Salomón” (H. Rider Haggard, 1885) Kilka lat przed Twainem Haggard sięgnął po bardzo podobny motyw: odkrywca, który zna datę zbliżającego się zaćmienia, przekonuje plemię Kukuana, że potrafi zasłonić Słońce swoimi mocami, i w zamian żąda, by lud podporządkował się jego rozkazom.
5. Diarios (Virginia Woolf) Autorka „Pani Dalloway” w 1927 roku pojechała na północ Anglii, by zobaczyć pierwsze całkowite zaćmienie widoczne w tym kraju od prawie 200 lat. W dziennikach opisuje, jak światło na kilka sekund całkiem zniknęło, a potem nagle wróciło – ten moment uznała za najbardziej zaskakujący w całym doświadczeniu.
6. „Dolores Claiborne” (Stephen King, 1992) Bohaterka planuje zabić męża – brutalnego alkoholika – wykorzystując zaćmienie Słońca, które można było obserwować w Stanach Zjednoczonych w 1963 roku. Wiele lat później, podczas policyjnego przesłuchania w sprawie innej śmierci, przypomina sobie tamto wydarzenie przed śledczymi.
7. „El juego de Gerald” (Stephen King, 1992) Opublikowana w tym samym roku co „Dolores Claiborne” powieść również przyznaje ważną rolę zaćmieniu z 1963 roku, które King wykorzystał jako tło dla dwóch zupełnie różnych historii.
8. „Anochecer” (Isaac Asimov, 1941) Na planecie Lagash, stale oświetlanej przez sześć słońc, jej mieszkańcy nie znają ciemności. Gdy astronomowie zapowiadają, że całkowite zaćmienie po raz pierwszy od 2000 lat pogrąży planetę w mroku, społeczeństwo staje wobec czegoś, na co nie jest przygotowane. Opowiadanie uchodzi za jeden z najlepszych krótkich tekstów science fiction ubiegłego wieku.
9. „El eclipse” (Augusto Monterroso, 1959) W tym króciutkim opowiadaniu z Gwatemali hiszpański zakonnik zagubiony w dżungli próbuje ocalić się przed złożeniem w ofierze przez grupę Majów, ostrzegając ich, że dzięki swojej wiedzy potrafi zaciemnić Słońce. Ironiczny finał całkowicie wywraca jego oczekiwania.
10. „Total Eclipse” (Annie Dillard, 1982) Ten esej, włączony do książki „Teaching a Stone to Talk”, opowiada o podróży autorki do doliny Yakima w stanie Waszyngton, gdzie obserwowała całkowite zaćmienie w 1979 roku. Dillard opisuje to doświadczenie jako coś, co całkowicie odmienia postrzeganie rzeczywistości – dużo bardziej niepokojące, niż się spodziewała.
Filmowe inspiracje zaćmieniem
1. „Barrabás” (Richard Fleischer, 1961) Aby nakręcić scenę ukrzyżowania w tej superprodukcji, ekipa zgrała zdjęcia z rzeczywistym zaćmieniem Słońca, które nastąpiło we Włoszech 15 lutego 1961 roku, i rozstawiła ponad 40 kamer w Toskanii, by uchwycić niezwykłą jasność zjawiska.
2. „El eclipse” (Michelangelo Antonioni, 1962) To samo włoskie zaćmienie z 1961 roku zainspirowało Antonioniego do tytułu tego filmu z Alainem Delonem i Monicą Vitti – jednego z klasyków europejskiego kina lat 70.
3. „Lady Halcón” (Richard Donner, 1985) Na bohaterach tej średniowiecznej fantazji, granych przez Michelle Pfeiffer i Rutgera Hauera, ciąży klątwa: ona za dnia zmienia się w jastrzębia, on nocą w wilka. Tylko zaćmienie Słońca – dzień bez nocy i noc bez dnia – pozwala im odzyskać ludzką postać w tym samym momencie.
4. „Apocalypto” (Mel Gibson, 2006) Akcja filmu rozgrywa się na półwyspie Jukatan na początku XVI wieku. Bohater ma zostać złożony w ofierze na szczycie piramidy Majów, gdy nagłe zaćmienie Słońca, odczytane przez kapłanów jako znak boga Słońca, ratuje mu życie.
5. „Eclipse total” (Taylor Hackford, 1995) Filmowa adaptacja „Dolores Claiborne” Stephena Kinga, z Kathy Bates i Jennifer Jason Leigh w rolach głównych, która podtrzymuje centralną rolę zaćmienia z 1963 roku w fabule.
6. „El juego de Gerald” (Mike Flanagan, 2017) Netfliksowa wersja powieści Stephena Kinga pod tym samym tytułem, z Carlą Gugino w roli głównej, również przywraca zaćmienie z 1963 roku jako najważniejszy element opowieści.
7. „Darkness” (Jaume Balagueró, 2002) W tym dreszczowcu grozy rodzina przeprowadza się do domu pod Barceloną, gdzie 40 lat wcześniej sześcioro dzieci zostało złożonych w ofierze w rytuale, który zbiegł się z zaćmieniem Słońca.
8. „Venus” (Jaume Balagueró, 2022) Reżyser „Darkness” ponownie sięgnął po motyw zaćmienia w tym filmie: demoniczna istota próbuje opętać bohaterkę, graną przez Ester Expósito, właśnie podczas zjawiska.
9. „Verónica” (Paco Plaza, 2017) Akcja filmu toczy się w czasie zaćmienia Słońca z 1991 roku w Madrycie. Bohaterka przeprowadza seans spirytystyczny z użyciem tablicy ouija w samym środku zjawiska, co ma konsekwencje, które zaważą na całej dalszej historii.
Muzyczne oblicze zaćmienia
1. „Total Eclipse of the Heart”, Bonnie Tyler (1983) Napisana i wyprodukowana przez Jima Steinmana piosenka stała się największym przebojem w karierze walijskiej wokalistki i klasykiem, który rozbrzmiewa przy każdym kolejnym zaćmieniu gdziekolwiek na świecie. Bonnie Tyler zmarła w lipcu tego roku, w wieku 75 lat, zaledwie kilka tygodni przed tym zaćmieniem, które jej utwór zamienił w nieoficjalny hymn zjawiska. Link:
2. „Eclipse”, Pink Floyd (1973) Zamyka album „The Dark Side of the Moon” melodią, która narasta aż do kulminacji i kończy się tym samym biciem serca, które otwiera płytę, domykając w ten sposób jej krąg. Link:
3. „You're So Vain”, Carly Simon (1972) W jednym z najbardziej zapamiętanych wersów Carly Simon opisuje, jak bohater piosenki leci prywatnym odrzutowcem do Nowej Szkocji w Kanadzie, aby obejrzeć całkowite zaćmienie Słońca – to jedna z najczęściej cytowanych w popie referencji do tego zjawiska. Link:
4. „Eclipse Total del Amor”, Lissette (1984) Hiszpańskojęzyczna wersja „Total Eclipse of the Heart”, nagrana przez Kubankę Lissette na album „Caricatura”, z własnym tekstem, częściowo odchodzącym od oryginału. Utwór stał się przebojem w krajach hiszpańskojęzycznych. Link:
5. „Eclipse” (feat. Los Macorinos), Natalia Lafourcade (2018) Utwór z płyty „Musas, volumen 2”, na której meksykańska wokalistka oddaje hołd latynoamerykańskiemu folklorowi wraz z gitarowym duetem Los Macorinos. W piosence obraz zaćmienia księżyca służy do opisania smutku po rozstaniu. Link:
6. „Eclipse de Luna”, Luciano Pereyra (2000) Piosenka z albumu „Recordándote” argentyńskiego wokalisty, w której obraz zaćmienia Księżyca staje się metaforą nocy namiętności. Link:
7. „Total Eclipse”, Klaus Nomi (1981) Niemiecki śpiewak i kontratenor, jedna z najbardziej wyjątkowych postaci nowojorskiego post‑punku, uczynił tu zaćmienie metaforą katastrofy nuklearnej. To jeden z najbardziej pamiętanych utworów w jego dorobku, który po raz pierwszy wykonał na festiwalu Urgh! A Music War w 1980 roku. Link:
8. „Bad Moon Rising”, Creedence Clearwater Revival (1969) Napisana przez Johna Fogerty’ego nie opowiada o zaćmieniu w ścisłym sensie, ale tekst o trzęsieniach ziemi, burzach i złych znakach pod złowrogim księżycem sprawił, że piosenka regularnie trafia na listy utworów poświęconych zjawiskom astronomicznym i mrocznym przepowiedniom. Link:
Bonusowy utwór
„Eclipse”, Delta Goodrem (2026) Australijska wokalistka reprezentowała swój kraj na Eurowizji 2026 z tym utworem, napisanym wspólnie z Jonasem Myrinem, Ferrasem Alqaisim i Michaelem Fatkinem. Piosenka wykorzystuje obraz zaćmienia jako metaforę miłości, która na chwilę idealnie wyrównuje dwa różne światy.
Wideoklip nakręcony na wydmach w Newcastle inscenizuje to spotkanie światła i cienia. Utwór dotarł do finału festiwalu w Wiedniu i ostatecznie zajął czwarte miejsce. Link:
W Euronews będziemy prowadzić relację na żywo z zaćmienia. Jeśli nie mogą Państwo dotrzeć do strefy całkowitego zaćmienia w Hiszpanii albo mieszkają poza krajem, zapraszamy, by przeżyć z nami to wyjątkowe wydarzenie – pierwsze całkowite zaćmienie Słońca nad Półwyspem Iberyjskim od ponad 100 lat.