Złoty Lew dla Jima Jarmuscha. Reżyser wraca by wnikliwiej pokazać napięte relacje rodzinne i badać, jak mało wiemy o swoich najbliższych.
Jim Jarmusch od lat potrafi wydobywać niezwykłość ze zwyczajnych sytuacji. Najlepiej widać to w jego znakomitym, antologicznym filmie z 2003 roku, Kawa i papierosy, poetyckim zbiorze etiud, który niezręczne spotkania i urwane rozmowy zamienia w coś poruszającego i bardzo ludzkiego.
W tym roku wraca z Father Mother Sister Brother, kolejną próbą w niedocenianym formacie filmowej antologii, która przyniosła mu Złotego Lwa na ubiegłorocznym Festiwalu Filmowym w Wenecji. Tym razem mniej interesują go kofeina i nikotyna, a bardziej woda i zegarki oraz postrzępione więzi między rodzicami a dorosłymi dziećmi.
Pierwszy rozdział, „Ojciec”, pokazuje rodzeństwo Jeffa (Adam Driver) i Emily (Mayim Bialik), którzy jadą odwiedzić ojca (Tom Waits) w jego odosobnionej chacie w zasypanym śniegiem New Jersey. Nie widzieli go od „incydentu” na pogrzebie matki, a tematy zdrowia i pieniędzy budzą niepokój. W domu ojca mnożą się kłopoty: zawalająca się ściana i nieszczelne szambo. Jeff wspiera go finansowo i przyjeżdża na rodzinne spotkanie z małą skrzynką prowiantu do lodówki. Efekt? Ciężkie milczenie i ciężar tego, co niewypowiedziane.
Drugi segment, „Matka”, kręci się wokół równie krótkiego rodzinnego spotkania. Matka (Charlotte Rampling) rozmawia z terapeutą w eleganckim domu w Dublinie, szykując się na przyjazd skrajnie różnych córek – oczytanej Timothei (Cate Blanchett) i punkowej Lilith (Vicky Krieps). Ustaliły coś na kształt tradycji: oficjalne popołudniowe spotkanie przy herbacie i nienagannym zestawie przekąsek. Znaczące milczenia wracają. Trójka nakłada rodzinne maski, krążąc wokół niedopowiedzianych emocji.
Trzecia, finałowa miniatura, „Siostra Brat”, przełamuje dotychczasowy układ i przenosi akcję do Paryża, gdzie bliźnięta Skye (Indya Moore) i Billy (Luka Sabbat) mierzą się z nieobecnością rodziców. Spotykają się, by zajrzeć do mieszkania niedawno zmarłych rodziców – to ostatnie pożegnanie, podczas którego Billy, odkładający ich rzeczy do przechowalni, pokazuje siostrze serię zdjęć i dokumentów. Dowodzą, że o rodzicach wiedzieli znacznie mniej, niż im się wydawało.
Każda etiuda jest autonomiczna, ale zaczyna się podobnie: dwoje rodzeństwa jedzie samochodem do domu rodziców. To nie wszystko, bo nić łącząca pojawia się także w powracających obrazach i echach dialogów: skaterzy w zwolnionym tempie, zegarki Rolex, przypadkowe zgranie kolorów, szklanki wody, brytyjskie powiedzenie „Bob's your uncle” oraz wzmianka o „Nowheresville”.
Choć ogląda się to przyjemnie, z tych symetrii i przecinających się motywów niewiele wynika, przez co Father Mother Sister Brother jest ujmującym filmem, który sugeruje, że prostota skrywa głębię, ale potyka się na ostatniej prostej.
Owszem, powracanie tych elementów sugeruje, że choć każda rodzina komplikuje się na swój sposób, wszyscy rozpoznajemy doświadczenie zrywania komunikacji wraz z upływem lat. Jednak emocjonalnie może to prowadzić do „Nowheresville”. Tymczasem Kawa i papierosy (z Waitsem i Blanchett w obsadzie), bardziej zgryźliwy zbiór miniatur, po cichu robił piorunujące wrażenie. Jarmusch tym razem nie trafia w sedno, gdy próbuje zgłębić złożoność, absurd i chwilami czułość napiętych relacji rodzinnych.
Nie znaczy to, że w tym portrecie rodzinnej obcości nie ma rzeczy godnych podziwu, zwłaszcza w dwóch pierwszych rozdziałach. Tom Waits, niedoceniana obecność na ekranie, błyszczy w roli skrojonej pod jego szelmowskie wcielenie. Powiedział kiedyś: „Większość ludzi nie dba, czy mówisz prawdę, czy kłamiesz, jeśli ich to bawi” i ta celowo obszarpana postać ojca bawi się tym w najlepsze. Segment „Ojciec” korzysta też z puszczającej oko puenty, która świetnie odnalazłaby się w jednej z zadziornych zmyślonych opowieści.
W „Matce” Charlotte Rampling błyszczy. Nieważne, czy bywa nieświadoma, czy przewrotnie przenikliwa, jest idealna jako sztywna matriarchini, która dba o pozory podobnie jak ojciec z „Ojca”, tylko z zupełnie innych powodów. Druga etiuda ma też najlepsze momenty. Zasłaniający twarze bukiet na stole, sztywna córka Blanchett, która posłusznie naśladuje „mamusię” (aż po sposób, w jaki zabiera się za plasterek ciasta Battenberg), oraz ten krótki uścisk dłoni sióstr przy bramie. „Matka” rozwija obietnicę „Ojca”, opowiadając o oszustwie i sprawach, które wiszą nad rozmową, ale nigdy nie są nazwane.
Niestety, finałowy rozdział nie spina całości. „Siostra Brat”, szczera i dobrze zagrana, ociera się o emocjonalną nośność, ale nie osiąga poruszenia. Zostawia film w sztywnej tonacji, która, podobnie jak poprzednie dwa rodzinne spotkania, brzmi jak stracona szansa.
Nieobecność bywa wymowna. Złożone emocje potrafią skryć się w ciszy i pozostać niewyrażone. Każdy z nas ma swój kokon, sekrety i drobne oszustwa, by lepiej chronić prywatność i poczucie siebie. Być może z wiekiem dochodzimy do niewypowiedzianego zrozumienia, że większość z nas odejdzie, pozostawiając po sobie fotografie i nie poznawszy naprawdę tych, których uważamy za najbliższych. Nieprzypadkowo żaden z rodziców w Father Mother Sister Brother nie ma imienia.
Jarmusch jest blisko. Jego upór w badaniu tego, co oddziela bliskość od obcości, nie jest czymś oczywistym, tak samo jak niechęć do napuszonych banałów w opowieściach o trudnych rodzinnych sprawach. Jednak choć Father Mother Sister Brother jako ujmujący dyptyk ociera się o głębię, jako melancholijny tryptyk szuka rezonansu i nie znajduje go.
Father Mother Sister Brother będzie miał swoją polską premierę 16 stycznia 2026 r.