Od mercedesa Piusa XI do papamobile Jana Pawła II: osiem zabytkowych aut pokazuje, jak zmieniały się samochody papieży. Wystawa w Muzeach Watykańskich.
Był papież, który mógł wskazać kierowcy, kiedy przyspieszyć, kiedy zwolnić, a nawet kiedy wrócić do Watykanu, po prostu naciskając przycisk. Inny, żeby lepiej dać się zobaczyć tłumowi, kazał przerobić samochód na odkrytą limuzynę. A potem jest Jan Paweł II, który do pozdrawiania wiernych dostał nawet fotel fryzjerski przerobiony na papieskie siedzisko.
Samochody papieży opowiadają znacznie więcej niż historię silników, karoserii i wygody. Pokazują charakter kolejnych papieży, ich sposób bycia wśród ludzi, a przede wszystkim to, jak zmieniała się komunikacja papieża z wiernymi: od uroczystych limuzyn po dążenie do bezpośredniego kontaktu, przy jednoczesnej potrzebie ochrony osoby podróżującej w blasku reflektorów.
To ścieżka wystawy „Sto lat papamobili”, otwartej 28 października w Muzeach Watykańskich (źródło w Włoski), dostępnej dla publiczności od następnego dnia. Osiem historycznych mercedesów pokazuje niemal sto lat papieskiej mobilności. Towarzyszy im Benz Patent-Motorwagen z 1886 roku, uznawany za pierwszy samochód w historii, oraz nowa Mercedes-Benz Klasa S, które poszerzają spojrzenie na rozwój motoryzacji.
Sens tej historii podsumowuje Sandro Barbagallo, kurator kolekcji historycznych Muzeów Watykańskich: „Przesłanie jest bardzo proste: mobilność papieska ma sprawić, by papież mógł stać się bliźnim dla wszystkich, na całym świecie. Korzystanie z samochodów nie dotyczy tylko prostego przemieszczania się papieża po terenie Watykanu”.
To opowieść, w której każdy papież w jakiś sposób pozostawił swój ślad. Także wybierając, jak chce być przewożony.
Pius XI, papież zakochany w samochodach
Oficjalna relacja między Mercedes-Benz a Watykanem zaczyna się w 1930 roku, gdy Pius XI otrzymuje Nürburg 460 (W 08), dużą limuzynę podarowaną przez niemieckiego producenta. To pierwszy mercedes regularnie używany przez papieża.
Achille Ratti, wybrany na papieża w 1922 roku, był człowiekiem kultury, uczonym i miłośnikiem gór, z przeszłością alpinisty i odkrywcy. Papież przyzwyczajony do patrzenia daleko, który nie odrzucał nowinek swoich czasów. Samochód staje się także narzędziem, dzięki któremu może wyjeżdżać z Watykanu, po długim okresie tak zwanej „niewoli papieży”, rozpoczętej po upadku Państwa Kościelnego w 1870 roku.
Nürburg 460 to samochód daleki od standardowej limuzyny reprezentacyjnej: wnętrze jest spersonalizowane, z pojedynczym siedzeniem dla papieża, obitym wysokiej jakości jedwabnym brokatem, szlachetnymi gatunkami drewna, metalowymi detalami i zdobionym sufitem. To rodzaj salonu na kołach, zaprojektowanego tak, by podkreślał prestiż papieskiej funkcji.
Nie chodzi jednak tylko o luksus. Niektóre papieskie auta z tamtej epoki miały prawdziwy panel sterowania: papież mógł przekazywać kierowcy swoje polecenia za pomocą przycisków z napisami „Naprzód”, „Wolno”, „W prawo” i „Powrót do Watykanu”. Coś w rodzaju pilota, zanim pilota jeszcze wymyślono.
Jan XXIII, dobry papież, który otwiera okna
Za Jana XXIII zmienia się także sposób rozumienia publicznej obecności papieża. Angelo Roncalli, „dobry papież”, miał swobodny styl, pogodne usposobienie i naturalną zdolność nawiązywania relacji z ludźmi. Jego pontyfikat, naznaczony Soborem Watykańskim II, wprowadza Kościół w okres większego dialogu i otwarcia.
Samochody również zaczynają odzwierciedlać tę przemianę. W 1960 roku pojawia się Mercedes 300 d Landaulet (W 189), z całkowicie zdejmowanymi tylnymi szybami, tak by papież mógł być lepiej widoczny i łatwiej pozdrawiać ludzi podczas publicznych wystąpień.
Rozwiązania techniczne są już typowe dla auta zbudowanego wokół potrzeb najważniejszego pasażera: centralny fotel regulowany elektrycznie, pod ręką sterowanie klimatyzacją i systemem łączności, automatyczne stopnie ułatwiające wsiadanie i wysiadanie.
Mercedes zdaje się rozumieć, że samochód papieża nie ma tylko dowieźć go na miejsce. Ma pozwolić mu spotykać ludzi po drodze.
Paweł VI, papież w podróży, który wymyśla papamobile
Jeśli jest papież, który uczynił z podróży kluczową część komunikacji z wiernymi, to właśnie Paweł VI. Giovanni Battista Montini jest pierwszym papieżem w epoce nowożytnej, który lata samolotem i odbywa serię zagranicznych podróży apostolskich, docierając także do miejsc, gdzie wcześniej papież nigdy nie był.
W 1964 roku leci do Ziemi Świętej, potem w 1965 roku do Indii, a w kolejnych latach na inne kontynenty. Papież nie chce mówić do wiernych wyłącznie z Rzymu. Chce docierać do nich w ich krajach, spotykać się z nimi i być widziany z bliska.
Jego Mercedes 600 Pullman Landaulet (W 100) z 1965 roku ma otwierany dach w tylnej części, właśnie po to, by papież mógł pozdrawiać tłumy.
W 1967 roku pojawia się także Mercedes 300 SEL Pullman (W 109), kolejne auto, które pokazuje ewolucję papieskich samochodów.
Narodziny nowoczesnej papamobili są jednak przede wszystkim związane z praktyczną potrzebą. Jak opowiada Barbagallo, „aż do Pawła VI, a potem także za Jana Pawła I, który – jak wszyscy wiemy – miał bardzo krótki pontyfikat, papież jeździł na audiencje i wchodził na nie, również do Auli Pawła VI, w sedia gestatoria”.
To pierwsze auto było jeszcze seryjnym samochodem przekazanym papieżowi do dyspozycji. Ale wyznaczało decydującą zmianę: papież nie miał już tylko być przewożony. Mógł przejeżdżać przez plac i dać się zobaczyć wszystkim pielgrzymom.
Aby pokazać różnicę między tradycyjnymi papieskimi limuzynami a papamobilami, Barbagallo opisuje ewolucję tych pojazdów: „Rozwój sprawił, że coraz bardziej podkreślano z jednej strony wygodę papieża, z drugiej – jego bezpieczeństwo, a z trzeciej – fakt, że papież może być widziany. Bo w limuzynach, czyli czarnych samochodach, papież jest widziany tylko przez tych, którzy stoją po jego stronie, podczas gdy w papamobili widać go jednakowo z prawej, z lewej, z przodu i z tyłu. To właśnie tworzy różnicę między tymi dwoma środkami lokomocji”.
Jan Paweł II, papież tłumów i fotel fryzjerski
Za Jana Pawła II papamobile staje się ikoną. Karol Wojtyła jest papieżem o silnej fizycznej obecności, przyzwyczajonym do bezpośredniego kontaktu, wielkich podróży międzynarodowych i ogromnych tłumów. Zanim został papieżem, był aktorem, poetą, miłośnikiem sportu i gór. Nic dziwnego, że nie ciągnęło go do siedzenia w zamkniętej limuzynie.
Od początku odrzuca tradycyjną sedia gestatoria, lektykę, na której papieże byli niesieni podczas uroczystości. Woli pojazd z silnikiem, który pozwala mu swobodnie się poruszać i pozdrawiać wiernych.
Tu pojawia się jedna z najciekawszych anegdot w historii papamobili: w niektórych pierwszych odkrytych pojazdach zamontowano obrotowy fotel fryzjerski, osadzony na metalowej podstawie. Siedzisko dość niezwykłe jak na głowę Kościoła katolickiego, ale bardzo praktyczne: pozwalało papieżowi obracać się i pozdrawiać tłum z każdej strony.
Mercedes, który utrwala w zbiorowej wyobraźni obraz nowoczesnej papamobili, pojawia się w 1980 roku, przy okazji podróży Jana Pawła II do Niemiec. To 230 G (W 460), oparty na Klasie G, z podwyższonym siedzeniem i dużą przeszkloną kopułą z tyłu. Papież jest widoczny z każdej strony, a jednocześnie chroniony przed pogodą.
13 maja 1981 roku zamach na placu św. Piotra zmienia jednak wszystko. Od tego momentu bezpieczeństwo papieża staje się kluczowe, a papamobile są stopniowo wyposażane w zabezpieczenia kuloodporne.
Jak przypomina Barbagallo, „ta pierwsza papamobile była oczywiście seryjnym samochodem oddanym papieżowi do użytku, bez szczególnych udogodnień i bez dodatkowych zabezpieczeń. Ale od tamtej chwili nastąpiła ewolucja, niestety ściśle związana z zamachem na Jana Pawła II na placu św. Piotra, po którym zaczęły powstawać papamobile silnie opancerzone, takie jak te używane do dziś”.
Klasa G staje się jednym z najbardziej rozpoznawalnych modeli jego pontyfikatu. W 1997 roku pojawia się także Mercedes S 500 z długim rozstawem osi, Landaulet (seria 140), z tylną elektrycznie sterowaną płócienną częścią dachu i szerokim siedziskiem dla papieża.
W 2002 roku do historii papieskich samochodów dołącza Mercedes ML 430 „Papamobile” (W 163), kolejny terenowy model dostosowany do potrzeb papieża.
Benedykt XVI, technologia i potrzeba ochrony
Za Benedykta XVI styl znów się zmienia. Joseph Ratzinger, teolog i intelektualista, jest bardziej powściągliwy niż jego poprzednik, jeśli chodzi o widowiskową obecność, ale nie rezygnuje z tradycji bliskich spotkań z wiernymi.
W 2012 roku pojawia się Mercedes ML 500 „Papamobile” (W 166), z większymi szklanymi powierzchniami, które poprawiają widoczność i łagodzą granicę między papieżem a ludźmi, których spotyka po drodze.
To papamobile, która próbuje pogodzić dwie nierozłączne dziś potrzeby: ochronę i bliskość. Papież musi być widoczny, a jednocześnie poruszać się w warunkach bezpieczeństwa.
Samochód, który nie jest tylko samochodem
Dziś papamobile to coś znacznie więcej niż środek transportu. To narzędzie, dzięki któremu papież może fizycznie dotrzeć do wiernych, pozdrowić ich i pobłogosławić. Jak przypomniał Leon XIV przy okazji otwarcia wystawy, stała się środkiem zbliżającym papieża do ludzi.
Jest też ciekawy szczegół pokazujący, jak wyjątkowa jest relacja z tymi pojazdami: miejsce zarezerwowane dla papieża nie jest zwykłym siedzeniem. Nikt nie powinien na nim siadać, a każdy element – od położenia siedziska po poręcz, której papież się trzyma – jest zaprojektowany pod jego potrzeby. Nawet uchwyt, którego używa, gdy jedzie stojąc, może być podgrzewany.
Wystawa Muzeów Watykańskich, przygotowana w przeszklonym pawilonie Ogrodu Kwadratowego, będzie otwarta do 28 stycznia 2027 roku. To okazja, by odkryć, że także sposób, w jaki papież wybiera podróżowanie, wiele mówi o jego obecności w świecie.
Papieskie pojazdy na wystawie
· Mercedes-Benz Nürburg 460 (W 08), 1930
· Mercedes-Benz 300 d Landaulet (W 189), 1960
· Mercedes-Benz 600 Pullman Landaulet (W 100), 1965
· Mercedes-Benz 300 SEL Pullman (W 109), 1967
· Mercedes-Benz 230 G (W 460), 1980
· Mercedes-Benz S 500 z długim rozstawem osi, Landaulet (seria 140), 1997
· Mercedes-Benz ML 430 „Papamobile” (W 163), 2002
· Mercedes-Benz ML 500 „Papamobile” (W 166), 2012
Dwa kolejne pojazdy poszerzają historyczną perspektywę wystawy. Benz Patent-Motorwagen z 1886 roku i nowa Mercedes-Benz Klasa S.