Czy dopłaty do zakupu aut elektrycznych uczynią mobilność w Portugalii bardziej zrównoważoną? Mają wspierać uboższe rodziny, ale budzą pytania o koszty, uzależnienie od auta i politykę UE wobec Chin.
Najbardziej wrażliwe rodziny i mikroprzedsiębiorstwa w Portugalii otrzymają prawo do wsparcia przy zakupie samochodów elektrycznych. Zapowiedź padła na początku listopada, w ramach debaty nad budżetem państwa na 2027 r., kiedy ministra środowiska, Maria da Graça Carvalho, zapowiedziała, że rząd wesprze zakup ponad 20 tys. pojazdów, pokrywając do 80% wartości auta, maksymalnie 15 tys. euro.
Od razu pojawiły się wątpliwości. Szczegółowe zasady programu nie są jeszcze znane, także dlatego, że potrzebna jest ostateczna zgoda Komisji Europejskiej. Wsparcie ma być częścią Społecznego Planu na rzecz Klimatu, z przewidywanym budżetem 104,5 mln euro na dofinansowanie zakupu ok. 5,5 tys. samochodów przez najuboższe rodziny w pierwszej fazie – ten cel może wzrosnąć o kolejne ok. tysiąc pojazdów w toku negocjacji, które wciąż trwają w Brukseli.
Celem programu, a szczególnie tej konkretnej decyzji, jest „walka z ubóstwem energetycznym i wspieranie bardziej dostępnej, zrównoważonej mobilności”, ze szczególnym naciskiem na rodziny w trudnej sytuacji, „najbardziej narażone na skutki wzrostu cen paliw kopalnych”.
Rząd zakłada więc, że „wesprze elektryfikację mobilności 5,5 tys. wrażliwych rodzin” oraz „ok. 9 tys. mikroprzedsiębiorstw”.
Jak podkreśliła ministra środowiska, rząd zdecydował się skupić na rodzinach o niskich dochodach, ponieważ Portugalia należy do krajów Europy, gdzie gospodarstwa z najmniejszymi dochodami najczęściej posiadają własny samochód. Średnio to ok. 20% takich rodzin, wskazała Maria da Graça Carvalho, a na obszarach wiejskich odsetek sięga 24%. Na przedmieściach dużych miast to ok. 23%. Zwykle są to stare auta o wysokiej emisji CO2, które rząd chce stopniowo zastępować.
W odniesieniu do terenów wiejskich ministra podkreśliła, że ludzie „mają samochód, bo muszą” i że „transport publiczny nie rozwiązuje problemów w regionach o niskiej gęstości zaludnienia”.
Kto może liczyć na to wsparcie?
Według rządu w sumie ok. 1,5 mln gospodarstw domowych może zostać objętych programem. W pierwszej kolejności trafi on do beneficjentów socjalnej taryfy na energię elektryczną. To ok. 750 tys. rodzin i ich wnioski będą rozpatrywane w pierwszej kolejności. Następnie pomoc obejmie także gospodarstwa z dochodem poniżej 80% krajowego dochodu medianowego, czyli do 11 572 euro rocznie.
Ile wyniesie dopłata?
Ostateczna wysokość dofinansowania nie jest jeszcze przesądzona i może wahać się między 70% a 90%, ale ministerstwo środowiska wskazuje, że docelowo ma to być 80% wartości pojazdu. Wsparcie może zostać powiększone o 1000 euro, jeśli właściciel odda stary samochód do złomowania. Przewidziano też dopłaty na zakup domowych ładowarek.
Ponadto w przypadku rodzin w trudnej sytuacji VAT nie będzie ich obciążał, jak zapowiedziała (źródło w Portugalski) ministra środowiska w rozmowie z Radiem Observador. Jak wyjaśniła Maria da Graça Carvalho, VAT zostanie pokryty z innego źródła finansowania.
„To nie ten program pokrywa VAT, mamy na to inne finansowanie. I nie wymagamy złomowania [starego auta spalinowego]. To jedyny przypadek, w którym nie ma takiego wymogu. Dlaczego? Bo dzięki temu te rodziny mogą sprzedać samochód. W tym modelu pozostaje im więc 2000–3000 euro do pokrycia. Jeśli uda im się sprzedać stare auto za 2000–3000 euro, mogą zamienić je na samochód elektryczny, nie wykładając własnych środków [na brakujące 20%]” – wyjaśniła.
Rodziny będą mogły otrzymać maksymalnie 15 tys. euro na pojazd. Pojawi się też limit ceny aut kupowanych z dopłatą. Program obejmie samochody elektryczne o wartości do 37 500 euro, nowe lub używane, ale nie starsze niż pięcioletnie – ze względu na żywotność baterii – pod warunkiem, że zostaną kupione w autoryzowanym salonie. Nie będzie można nabyć ich od osób prywatnych.
Rozliczenia mają się odbywać w systemie voucherów, podobnie jak w programie E‑Lar, uruchomionym przez rząd w celu wymiany kuchenek i podgrzewaczy gazowych. Nie będzie więc trzeba wykładać pieniędzy z góry przy zakupie auta.
Czy po zakupie auta z dopłatą można je od razu sprzedać?
Samochodów kupionych w ramach programu nie będzie można sprzedać przed upływem trzech lat.
Co przewidziano dla firm?
Maria da Graça Carvalho zapowiedziała też, że rząd przeznaczy 228 mln euro na wsparcie ok. 9 tys. mikroprzedsiębiorstw (z obrotem do 2 mln euro i mniej niż 10 pracownikami) przy zakupie 13 700 samochodów elektrycznych. Firmy będą mogły ubiegać się o dopłaty do jednego lub dwóch pojazdów. W tym przypadku dofinansowanie może sięgnąć 100% ceny (z wyłączeniem VAT).
Mikroprzedsiębiorstwa będą jednak musiały oddać do złomowania jeden pojazd za każdy zakupiony samochód elektryczny. Dodatkowo, aby uzyskać dopłatę, muszą wykazać, że paliwo stanowi co najmniej 5% ich kosztów.
A co z transportem publicznym?
Elektryfikacja obejmie także transport publiczny. Przewidziano współfinansowanie w wysokości 125,5 mln euro na zakup 700 autobusów elektrycznych dla obszarów o niskiej gęstości zaludnienia, przeznaczonych m.in. do przewozu pracowników, uczniów i studentów oraz pacjentów w tych regionach.
Kwota ta obejmuje także zakup infrastruktury do ładowania oraz przystanków przez władze transportowe.
Czy elektryfikacja prywatnych samochodów to najlepszy sposób na rozwiązanie problemu?
Mimo deklarowanych celów środowiskowych i społecznych pojawiają się pytania o skuteczność programu i o to, jak wpłynie on na wzorce mobilności w Portugalii.
António Alvarenga, wykładowca Nova School of Business and Economics (Nova SBE), w rozmowie z Euronews uznaje, że zachęta do zakupu aut elektrycznych może być krokiem w stronę dekarbonizacji, ale zwraca uwagę na możliwe sprzeczne efekty, które trzeba brać pod uwagę.
Z perspektywy środowiskowej ekspert ostrzega przed ryzykiem, że program będzie skłaniał do zachowań prowadzących do skutku odwrotnego od zamierzonego. Jako przykład podaje rodzinę, która dotąd codziennie korzystała z transportu publicznego lub tzw. miękkiej mobilności, np. roweru, a zachęcona dopłatą państwa przesiada się do prywatnego auta. W takim przypadku zamiast ograniczać emisje, zachęta może je zwiększyć, zastępując bardziej zrównoważone formy przemieszczania się indywidualnym środkiem transportu, który – mimo że elektryczny – bywa bardziej emisyjny w całym cyklu życia.
Problem nie dotyczy jednak wyłącznie emisji z samych pojazdów. Alvarenga podkreśla, że trzeba ocenić także wpływ programu na ogólny poziom ruchu drogowego. Zachęcając do zakupu samochodów elektrycznych, rząd promuje zmianę technologii, ale niekoniecznie ogranicza liczbę aut na drogach.
Przeciwnie – ułatwiając dostęp do prywatnego samochodu, dopłaty mogą utrwalać, a nawet zwiększać uzależnienie od indywidualnego transportu, nie rozwiązując strukturalnych problemów, takich jak korki, zajmowanie przestrzeni publicznej czy presja na infrastrukturę.
Zdaniem eksperta transformacja energetyczna nie powinna opierać się wyłącznie na zastępowaniu aut spalinowych elektrycznymi. Ograniczenie zależności od samochodu prywatnego pozostaje jednym z kluczowych wyzwań polityki mobilności, która ma być naprawdę zrównoważona.
Co powinno być priorytetem: dopłaty do aut czy wzmocnienie transportu publicznego?
Wykorzystywanie środków publicznych na subsydiowanie zakupu samochodów prywatnych rodzi również pytania o priorytety inwestycyjne. Szczególnie wtedy, gdy pozostają do rozwiązania inne strukturalne potrzeby, takie jak wzmocnienie transportu publicznego, kolei czy systemów mobilności na obszarach podmiejskich i wiejskich.
Mimo to António Alvarenga uważa, że mimo wskazanych ograniczeń „lepiej wprowadzić ten program niż nie robić nic”.
Ekspert przyznaje, że zachęta do zakupu aut elektrycznych nie rozwiąże strukturalnych problemów mobilności w Portugalii, ale może być krokiem w kierunku dekarbonizacji. Jego zdaniem dążenie do rozwiązania idealnego nie powinno blokować wdrażania działań, które – nawet jeśli niewystarczające – mogą przynieść realne efekty.
Jak rząd może zagwarantować, że wsparcie rzeczywiście poprawi warunki mobilności tych rodzin?
Kolejnym wyzwaniem są warunki konieczne do codziennego użytkowania samochodu elektrycznego, zwłaszcza w przypadku rodzin o niższych dochodach.
Nawet przy wysokim poziomie dopłaty nie wszystkie gospodarstwa mają garaż lub dostęp do prywatnego punktu ładowania, przez co stają się zależne od sieci publicznej.
Alvarenga zwraca tu uwagę na słabości obecnego systemu ładowania publicznego, który uważa za mało przejrzysty pod względem kosztów, z wysokimi cenami i skomplikowany w obsłudze. Wielość operatorów oraz konieczność korzystania z różnych kart i aplikacji sprawiają, że sieć jest dla użytkowników wyjątkowo nieintuicyjna.
Dlatego choć dzięki dopłacie łatwiej będzie kupić samochód, jego eksploatacja może nadal oznaczać istotne obciążenie finansowe i logistyczne – dotykające właśnie te rodziny, którym program ma pomagać.
Ryzyko, że część dopłaty przejmą dealerzy
Pojawiają się też wątpliwości, w jaki sposób publiczne zachęty wpłyną na ceny sprzedaży samochodów elektrycznych.
António Alvarenga ostrzega, że dealerzy mogą dostosowywać ceny do poziomu wsparcia oferowanego przez państwo, przejmując część korzyści, które miały trafić do konsumentów.
W takim scenariuszu dopłata nie przełożyłaby się na realne zmniejszenie wysiłku finansowego po stronie rodzin, lecz przede wszystkim wspierałaby sprzedawców i producentów. To ryzyko rodzi pytania o skuteczność programu i o mechanizmy kontroli, które mają zagwarantować, że wsparcie publiczne rzeczywiście dotrze do adresatów.
Czy samochody elektryczne produkowane w Chinach też mogą korzystać z dopłat?
Ekspert z Nova SBE zwraca też uwagę na kwestię pochodzenia samochodów, które mogą być objęte portugalskimi zachętami.
Zgodnie z kryteriami ogłoszonymi przez rząd tylko sześć modeli elektrycznych kwalifikuje się do programu dopłat dla rodzin o najniższych dochodach, przy czym – z wyjątkiem Citroëna ë‑C3 i Renault Twingo – wszystkie są produkowane w Chinach.
Oferta jest jeszcze bardziej ograniczona, jeśli uwzględnić limit 15 tys. euro. Tylko trzy modele sprzedawane w Portugalii mieszczą się w tym progu. Wyłącznie najtańsza wersja Dacii Spring, kosztująca 13 740 euro, spełnia to kryterium.
Po doliczeniu premii za złomowanie, która podnosi próg do 16 tys. euro, do grona kwalifikujących się aut mogą dołączyć Leapmotor T03 za 15 284,5 euro oraz Renault Twingo E‑Tech za 15 845,3 euro.
Z tych trzech modeli co najmniej jeden jest produkowany w Chinach, przy czym nowa Dacia Spring jest obecnie montowana w Novo Mesto w Słowenii, na tej samej linii co Renault Twingo E‑Tech. Pierwsza generacja była wytwarzana w Chinach.
António Alvarenga przyznaje, że publiczne wsparcie może w praktyce finansować zakup samochodów produkowanych w Chinach. To z kolei budzi wątpliwości co do spójności między celami środowiskowymi programu a europejską polityką przemysłową, zwłaszcza w kontekście rosnącej konkurencji między producentami europejskimi i chińskimi.
W tym kontekście ekspert przywołuje przykład Francji, która przyjęła inny model przyznawania dopłat do zakupu samochodów elektrycznych.
Od stycznia 2024 r. system zachęt do zakupu aut elektrycznych we Francji wyklucza modele produkowane w Chinach, nawet jeśli należą do marek niechińskich. Zdecydowały o tym kryteria środowiskowe oraz ocena śladu węglowego związanego z procesem produkcji i energią wykorzystywaną przy wytwarzaniu pojazdów.
Zmiana nastąpiła po tym, jak władze francuskie ustaliły, że ok. jedna trzecia wypłacanych dopłat trafiała do nabywców aut produkowanych w Chinach.
Francuski program oznaczał roczny koszt rzędu 1 mld euro i przewidywał dopłaty w wysokości od 5 tys. do 7 tys. euro dla kupujących samochody elektryczne. Według francuskiego ministerstwa finansów kierowanie znacznej części tych środków na zakup pojazdów produkowanych w Chinach przyczyniło się do wzrostu importu i zwiększyło presję konkurencyjną na krajowych producentów.