Chłód zimą i upał latem, to problemy, które wciąż dotykają wiele portugalskich rodzin. Mieszkają w słabo ocieplonych domach i nie stać ich na ich modernizację.
W Portugalii część osób spędza zimę, marznąc we własnych domach, a latem nie potrafi znaleźć wytchnienia z powodu przegrzania mieszkań. Zagrzybione, zawilgocone ściany, mało efektywne okna i brak izolacji ścian oraz dachów to codzienność dużej części portugalskiego zasobu mieszkaniowego. Problem nie ogranicza się więc do zimna zimą: wiele domów nie jest też przygotowanych na upały.
João Pedro Gouveia, koordynator ds. energii i klimatu w Centrum Badań nad Środowiskiem i Zrównoważonym Rozwojem (CENSE) oraz wykładowca na uczelni NOVA, w rozmowie z Euronews na początku zażartował, że „dziennikarze odzywają się do niego tylko zimą”, ale podkreśla, że problem portugalskich domów ma podwójny wymiar: są nieodpowiednie zarówno zimą, a także latem.
Badacz wyjaśnia w rozmowie z Euronews, że problem nie jest nowy, istnieją liczne raporty, analizy i plany działania, ale trzeba „działać w terenie”, wywierać presję i „mówić o tym głośno”. Apeluje też o „spójność” i „ciągłość” działań, bo niestabilność polityczna ostatnich lat, z kolejnymi zmieniającymi się rządami, nie sprzyjała utrwalaniu strategii.
Zgodnie z najnowszymi danymi Eurostatu w 2025 roku 15,6 proc. Portugalczyków żyło w warunkach ubóstwa energetycznego, czyli nie było w stanie utrzymać domu odpowiednio ogrzanego.
Starzejący się zasób mieszkaniowy
W Portugalii jest wiele gmin z obszarami uznanymi za szczególnie wrażliwe pod względem efektywności energetycznej, jak ARUS (Obszary Rehabilitacji Miejskiej) – strefy wyznaczone przez władze miejskie, gdzie stoją zdegradowane budynki wymagające modernizacji. „Większość zasobu mieszkaniowego powstała przed 1990 rokiem, przed pierwszym rozporządzeniem dotyczącym parametrów cieplnych budynków. Portugalia była jednym z krajów europejskich, które najpóźniej wprowadziły takie regulacje” – wyjaśnia João Pedro Gouveia.
Dodaje, że w Portugalii ukształtowała się tradycja budowlana „ściśle związana z przekonaniem, że klimat jest łagodny”, i dlatego zaniedbano konieczność izolowania budynków, co dziś uważa za absolutny priorytet.
Z kolei „w latach 80. i 90. bardzo brakowało mieszkań, zwłaszcza w centrach miast, dla osób, które przenosiły się z dawnych kolonii w Afryce do Portugalii kontynentalnej, a także ze wsi do miast”, co wywołało boom budowlany „wątpliwej jakości” oraz falę „samowolnego budownictwa”, bez oglądania się na przepisy.
„Nawet po 1990 roku, kiedy obowiązywały już dość łagodne regulacje, większość domów nie ma ocieplonych ścian, a okna są z pojedynczymi szybami” – mówi.
Niskie dochody utrudniają poprawę warunków mieszkaniowych
Cała ta historia budownictwa, niskie dochody ludności oraz rosnące ceny energii stają się czynnikami problematycznymi, bo ludzie nie są w stanie poprawić stanu swoich domów.
Z danych Krajowego Obserwatorium Ubóstwa Energetycznego wynika, że ok. 32 proc. mieszkańców żyje w lokalach z problemami związanymi z wilgocią lub pleśnią, a tendencja jest rosnąca.
João Pedro Gouveia, na podstawie doświadczeń w terenie, potwierdza te dane, ale uważa, że ludzie są dziś bardziej świadomi problemu. „Nie godzą się już tak łatwo na to, by czuć się niekomfortowo we własnym domu jak kiedyś. Dawniej ktoś uznawał, że marznięcie w domu jest normalne i brał koc, ale poza tym, że to niezdrowe, nie ma sensu, by człowiek siedział we własnym mieszkaniu, trzęsąc się z zimna albo z gorąca” – wyjaśnia.
Programy wsparcia cieszą się dużym zainteresowaniem, ale mało inwestuje się w izolację
Dowodem jest duże zainteresowanie kolejnymi rządowymi programami, takimi jak program wsparcia Edifícios Mais Sustentáveis (PAE+S), którego pierwsza edycja ruszyła w 2020 roku.
„Widzimy, że nabory skierowane do ogółu mieszkańców, nie tylko do najbardziej wrażliwych grup, cieszą się ogromnym powodzeniem. Druga i trzecia edycja programu Edifícios Mais Sustentáveis przyniosły ponad 100 tys. wniosków” – przypomina.
Program PAE+S, prowadzony przez rząd Portugalii i zarządzany przez Fundusz Ochrony Środowiska, powstał, by zachęcać do poprawy efektywności energetycznej domów. Zakładał wsparcie takich działań jak wymiana okien na bardziej energooszczędne, ocieplenie ścian, dachów i podłóg, montaż systemów ogrzewania i chłodzenia, na przykład pomp ciepła, oraz instalację paneli fotowoltaicznych na potrzeby własne.
Profesor podkreśla jednak, że brakuje środków, by dotrzeć do większej liczby rodzin. „Jeśli mamy problem, który wpływa na zdrowie, produktywność i na różne grupy wiekowe, trzeba spojrzeć na niego w dużo szerszej skali” – zaznacza.
Program działał w modelu refundacji kosztów: osoba składająca wniosek musiała najpierw sfinansować inwestycję z własnych środków, a następnie – w zależności od rodzaju prac i po okazaniu dokumentów – otrzymywała zwrot części wydatków. Zwrot wynosił od 65 do 85 proc., w zależności od kategorii, z określonym limitem maksymalnym dla każdego typu inwestycji.
Badacz dodaje, że dane z ostatniej edycji programu pokazały, iż tylko niewielki odsetek środków trafił na to, co uważa za priorytet: „ocieplenie dachów”.
Większość wniosków dotyczyła montażu okien o klasie efektywności A+, pomp ciepła i klimatyzacji oraz paneli fotowoltaicznych, a termiczna izolacja budynków stanowiła jedynie 1,5 proc. zgłoszeń.
„Bo to znacznie prostsze i tańsze” – zaczyna tłumaczyć. „Istnieją już dość ustandaryzowane systemy montażu okien, a sama interwencja jest stosunkowo mało uciążliwa. Podobnie jest w przypadku klimatyzatora czy paneli fotowoltaicznych. Z izolacją tak nie jest – to poważna ingerencja w budynek” – wyjaśnia. Kwoty są też znacznie wyższe i bez trudu przekraczają 10 tys. euro.
Koszty modernizacji wciąż wykluczają wiele rodzin
Mimo że liczba wniosków przekraczała możliwości finansowe programu, wiele rodzin i tak nie mogło z niego skorzystać, bo nie dysponowało środkami, by samodzielnie sfinansować prace na starcie.
Euronews przeprowadziło symulację kosztorysu dla mieszkania czteropokojowego, opierając się na cenach rynkowych, i ustaliło, że trzy okna o standardowych wymiarach 120 x 110 cm, z PVC, z podwójną szybą, uchylno-rozwierne, w białym wykończeniu, kosztują – wraz z montażem – ok. 440 euro za sztukę. Większe okno, do kuchni z zabudowaną loggią, kosztowało ok. 775 euro, również z montażem. Łatwo więc policzyć, że wymiana okien o takich parametrach to wydatek rzędu 2 000 euro bez VAT (w Portugalii stawka wynosi 23 proc.).
Ci, których na to nie stać, wybierają tańsze rozwiązania dające krótkoterminowy efekt, jak grzejniki olejowe czy wentylatory.
„Kwota potrzebna na inwestycję jest zupełnie inna. Na przykład ludzie nie mają tysiąca euro, by kupić i zamontować klimatyzator, więc wydają 100 euro na wentylator albo grzejnik olejowy, który wystarczy wpiąć do gniazdka. Tymczasem, jeśli się temu przyjrzymy, klimatyzacja jest znacznie bardziej efektywna energetycznie i ma większy sens” – wyjaśnia.
Dlatego badacz uważa, że ważnym narzędziem może być edukacja energetyczna, a istotną rolę mają firmy będące najbliżej ludzi, na przykład sklepy sprzedające taki sprzęt. „Wydaje mi się, że ten bezpośredni kontakt z klientem, w momencie zakupu, to dobre rozwiązanie” – mówi.
W Portugalii działa też program „Vale Eficiência” skierowany do rodzin w trudnej sytuacji, w ramach którego państwo finansuje inwestycję poprzez voucher o wartości 1 300 euro plus VAT. Koordynator ds. energii i klimatu w CENSE widzi jednak w tym programie dwie luki. „Jest skierowany wyłącznie do rodzin korzystających z taryfy socjalnej, a wiemy, że są osoby żyjące w ubóstwie energetycznym, które być może z powodu 100 euro różnicy nie kwalifikują się do taryfy socjalnej i od razu są pozbawione tego wsparcia”. Po drugie, obecny model „Vale Eficiência” obejmuje jedynie wymianę okien, montaż systemów ogrzewania lub chłodzenia oraz instalację paneli fotowoltaicznych, a pomija ocieplenie budynku.
W tym kontekście João Pedro Gouveia opowiada się za innym modelem, który współtworzył i dla którego świadczy wsparcie techniczne: Funduszami Zielonymi (Fundos Verdes) wprowadzonymi przez władze miejskie w Cascais.
Oprócz tego, że program dociera do znacznie szerszej grupy – osób mieszkających na stałe w danej nieruchomości, zarówno właścicieli, jak i najemców – obejmuje też więcej typów inwestycji, a w niektórych przypadkach finansowanie wynosi 100 proc. kosztów i jest wypłacane z góry.
„Osoby z dochodami między pierwszym a czwartym progiem podatku IRS zgłaszały swoje potrzeby organizacjom IPSS, a to te instytucje opłacały prace – mieszkańcy nie dokładali ani euro” – wyjaśnia.
Dla osób z piątego i szóstego progu wsparcie może sięgnąć 10 tys. euro, z dofinansowaniem do 80 proc. kosztów, a wniosek składa się online.
Bliskość i ciągłość działań w walce z ubóstwem energetycznym
Na tej właśnie bliskości i współpracy różnych sektorów opiera się najnowszy projekt, którym João Pedro Gouveia kieruje od października 2026 roku – EP MED.
EP-MED to europejska inicjatywa finansowana z programu LIFE („Przejście na czystą energię”), której celem jest walka z ubóstwem energetycznym poprzez działania w krajach śródziemnomorskich UE – Portugalii, Hiszpanii, Włoszech i na Cyprze. Państwa te łączy kilka zjawisk: wysoki odsetek ubóstwa energetycznego, wysokie ceny energii, niskie dochody rodzin, nieefektywne energetycznie budynki oraz coraz częstsza ekspozycja na ekstremalne upały.
Badacz wyjaśnia, że dzięki działaniom w terenie i koordynacji z różnymi instytucjami projekt ma wzmocnić pracę Krajowego Obserwatorium Ubóstwa Energetycznego, zbierając informacje od obywateli aż po poziom krajowej polityki publicznej.
Zdaniem João Pedro Gouveii rząd ponosi dużą odpowiedzialność za wprowadzanie polityk lepiej ukierunkowanych na ludzi i ich potrzeby, tak aby mogli stawić czoła złym warunkom mieszkaniowym.
„Rząd musi projektować programy i finansowanie ściśle pod istniejące potrzeby” – podkreśla. Proponuje tworzenie programów według typu budynków, regionu lub grup wrażliwych, z różnymi kryteriami kwalifikacji.
Potem zaś rolą instytucji jest skierowanie ludzi ku dobrze przemyślanym wyborom. „Trzeba doradzać, by w pierwszej kolejności inwestowali w rozwiązania pasywne – ocieplenie dachów, wymianę okien na bardziej efektywne – jako priorytet. I dopiero gdy to zostanie zrobione, powinniśmy przechodzić do klimatyzacji, paneli fotowoltaicznych, pomp ciepła itd.” – podsumowuje.
Badacz opowiada się także za zwiększaniem wiedzy o samych technologiach. „Większość ludzi ma zainstalowaną zbyt dużą moc. Nie potrzebują aż tak wysokiej mocy przyłączeniowej, a to stała pozycja na rachunku, która w skali roku robi różnicę. Może chodzić nawet o 100 euro” – zaznacza.
Analiza ofert rynkowych i coroczne sprawdzanie, czy nie warto zmienić taryfy, to kolejne dwie rady, które João Pedro Gouveia kieruje do mieszkańców. „W tych bardziej lokalnych projektach pomagamy ludziom przeprowadzić taką zmianę” – dodaje.
W rozmowie z Euronews João Pedro Gouveia zapewnia, że kluczowym działaniem w walce z ubóstwem energetycznym jest praca ciągła – poprzez długofalowe programy, bliską współpracę ze społecznościami i koordynację między różnymi lokalnymi podmiotami.