Proponowana przez Komisję Europejską ustawa o uczciwości cyfrowej ma wprowadzić nowe zabezpieczenia przed nieuczciwymi praktykami online oraz odrębną reformę egzekwowania prawa z karami do 6% globalnych rocznych obrotów firm.
Od subskrypcji online, które trudno anulować, po funkcje mediów społecznościowych zaprojektowane tak, by użytkownicy przewijali ekran jak najdłużej – UE zapowiada, że chce uczynić gospodarkę cyfrową bardziej sprawiedliwą dla konsumentów.
REKLAMA
REKLAMA
W środę Komisja Europejska przedstawiła projekt ustawy o uczciwości cyfrowej (Digital Fairness Act, DFA). Zawiera on nowe zasady ograniczania manipulacyjnych praktyk w sieci, poprawy przejrzystości cen oraz wzmocnienia ochrony dzieci.
„Zwalczamy nowe nieuczciwe praktyki handlowe, które zniekształcają wybory konsumentów i wywierają na nich presję, podważając ich zdolność do podejmowania świadomych decyzji” – powiedziała wiceprzewodnicząca Komisji i komisarz UE ds. technologii, Henna Virkkunen.
Wśród środków zaprezentowanych w środę w Brukseli są: zakaz manipulacyjnych technik marketingowych, tzw. „ciemnych wzorców” (ang. «dark patterns»); wymogi jasnego i przejrzystego podawania cen; zasada uczciwego projektowania platform i usług cyfrowych; możliwość wyłączania wciągających elementów interfejsu oraz nowe zasady dotyczące marketingu influencerów.
Równolegle z DFA przedstawiono projekt nowelizacji rozporządzenia o współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów (Consumer Protection Cooperation Regulation). Ma ono dać Komisji silniejsze uprawnienia do prowadzenia postępowań i nakładania kar bezpośrednio w sprawach na dużą skalę, dotyczących konsumentów w wielu krajach, jak niedawna akcja przeciw firmom z branży gier wideo, w tym Activision Blizzard.
„Ustawa o uczciwości cyfrowej wraz z aktualizacją rozporządzenia o współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów to najpoważniejsza od ponad 20 lat reforma unijnych zasad ochrony konsumentów” – powiedział komisarz UE ds. ochrony konsumentów, Michael McGrath.
Propozycje wpisują się w szerszy zestaw unijnych regulacji dotyczących e‑handlu i ochrony konsumentów w internecie. Są też elementem dążenia do ściślejszego uregulowania działalności największych firm technologicznych.
DFA miałaby działać obok niedawno zaproponowanej ustawy EU Kids Act, która przenosi większą odpowiedzialność za ochronę dzieci w sieci na przedsiębiorstwa.
Uzupełniałaby też Akt o usługach cyfrowych (Digital Services Act, DSA) i Akt o rynkach cyfrowych (Digital Markets Act, DMA), które mają uczynić internet bezpieczniejszym, sprawiedliwszym i bardziej przejrzystym, oraz Akt o sztucznej inteligencji (AI Act), regulujący wykorzystanie AI.
Egzekwowanie przepisów
Proponowana nowelizacja rozporządzenia o współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów dałaby Komisji Europejskiej bezpośrednie uprawnienia do prowadzenia postępowań w dużych sprawach, które mają istotny wpływ na konsumentów w wielu krajach UE.
Miałaby też przyspieszyć i usprawnić współpracę krajowych organów ochrony konsumentów w sprawach transgranicznych. Przewiduje terminy dla kluczowych etapów procedur i lepszą koordynację kar, na przykład przy ściąganiu grzywien w różnych jurysdykcjach.
Firmy, które w takich dużych sprawach naruszyłyby przepisy ochrony konsumentów, mogłyby zostać ukarane grzywną do 6% rocznego światowego obrotu. DMA już teraz pozwala na kary do 10%, a DSA – do 6%.
Takie podejście przyniosło w UE mieszane rezultaty. W niektórych sprawach, jak grzywna 500 mln euro nałożona na Apple w kwietniu zeszłego roku, doprowadziło do zmian w zasadach funkcjonowania App Store. W innych, jak postępowania antymonopolowe wobec Google’a, skutki dla faktycznego zachowania firm były bardziej ograniczone.
Kluczowe dla gigantów technologicznych jest to, że firmy spoza UE musiałyby wyznaczyć w Unii prawnego przedstawiciela do współpracy z krajowymi organami i Komisją.
Silniejsza ochrona konsumentów
DFA wprowadza szereg projektowanych zabezpieczeń dla konsumentów w sieci, w tym zakaz „ciemnych wzorców” – na przykład fałszywych informacji, że produkt „zaraz się wyprzeda”, które mają skłonić do szybkiego zakupu.
Konsumenci mieliby możliwość wyłączania wciągających elementów projektowania, takich jak nieskończone przewijanie czy automatyczne odtwarzanie filmów.
Ceny muszą być komunikowane jasno i przejrzyście. Dotyczy to wielu obszarów, w tym dynamicznego ustalania cen biletów na wydarzenia sportowe czy kulturalne. Stawki mają być pokazywane w czasie rzeczywistym, aby konsument widział, ile może zapłacić.
Przepisy obejmują też wirtualne waluty, gdzie kursy przeliczeniowe często nie są oczywiste. To problem m.in. na platformach z grami wideo, gdzie gracze płacą za pomocą waluty w grze, a nie realnych pieniędzy.
DFA ograniczyłaby także praktyki zachęcające dzieci do nadmiernych wydatków w grach. Chodzi o skrzynki z łupami przypominające hazard oraz mechanizmy, które wywierają presję, by płacić za postępy w grze.
Przykładem są funkcje „koła fortuny”, takie jak paczki FIFA Ultimate Team. Proponowane ograniczenia nie dotyczyłyby w taki sam sposób dorosłych graczy – dla nich loot boxy i mechanizmy serii zwycięstw nadal byłyby dopuszczalne.
Subskrypcje i umowy zawierane online mają być łatwiejsze do rozwiązania. Konsumenci otrzymywaliby przypomnienia przed przekształceniem darmowego okresu próbnego w płatną subskrypcję. Automatyczne odnowienie wymagałoby świadomej decyzji, a nie było jedynie zapomnianym zobowiązaniem.
Osoby kupujące w internecie miałyby też możliwość skontaktowania się z pracownikiem obsługi klienta, zamiast być pozostawionymi wyłącznie chatbotom.
DFA po raz pierwszy proponuje też szczegółowe zasady dotyczące influencerów. Twórcy treści mieliby obowiązek wyraźnego oznaczania materiałów komercyjnych, a przepisy mają uniemożliwić wykorzystywanie zaufania dzieci.
Akt zakazywałby również nieuczciwej reklamy spersonalizowanej i ustalania cen w sposób dopasowany do nieletnich lub wykorzystujący wrażliwość konkretnych osób.
„DFA sprawi, że gospodarka cyfrowa będzie działać dla konsumentów, a nie przeciwko nim” – powiedział McGrath. – „Firmy, które przestrzegają zasad, nie powinny przegrywać z tymi, które idą na skróty”.
Według oceny skutków przygotowanej przez Komisję nowe przepisy pozwoliłyby uchronić konsumentów przed stratami finansowymi w wysokości 88,4 mld euro w latach 2025–2035.
Jeśli doliczyć czas tracony przez konsumentów na nieuczciwe praktyki, roczna korzyść ma wynieść 13,7 mld euro. Ma to się odbywać przy powtarzalnych kosztach dla biznesu na poziomie 678 mln euro rocznie, po uwzględnieniu nakładania się różnych środków.
Reakcje
Przedstawiciele branży technologicznej ostrożnie chwalą nowe zasady, ale część z nich zwraca uwagę na sprzeczne sygnały płynące z Brukseli.
Przywódcy UE po wyborach europejskich w 2024 roku wzywali do uproszczenia regulacji w różnych sektorach gospodarki. Tymczasem w tym roku pojawiło się wiele nowych propozycji, zwłaszcza dotyczących platform i usług online, co budzi obawy o nakładanie się przepisów.
Isabelle Roccia, dyrektorka zarządzająca IAPP na Europę, powiedziała Euronews Next: „Ma sens dostosowanie zasad, z których część powstała 20 lat temu, do realiów gospodarki cyfrowej. Trzeba jednak pamiętać, że przepisy obowiązują już w obszarach ochrony konsumentów, prywatności, regulacji platform, AI i tak dalej.
„Czy DFA wprowadza nowe narzędzia, których organizacje, konsumenci i regulatorzy nie mają już w swoim arsenale? Czy realizuje cel Komisji, jakim jest uproszczenie, czy raczej niepotrzebnie zwiększa złożoność systemu zarządzania internetem?”
Inni uważają propozycję za dobry punkt wyjścia, ale podkreślają, że kluczowe będą szczegóły.
Monika Zdzieborska, prawniczka w praktyce technologii cyfrowych kancelarii Clifford Chance, powiedziała Euronews Next: „Debata prawdopodobnie skupi się na trzech kwestiach spornych. Po pierwsze spójność: czy DFA wypełnia realne luki, czy tylko nakłada kolejną warstwę na DSA, AI Act, RODO i Kids Act?
„Po drugie ustawienia domyślne: czy to konsumenci mają wyłączać funkcje zaprojektowane tak, by utrzymywać ich uwagę, czy raczej te funkcje powinny być domyślnie wyłączone?
„Po trzecie proporcjonalność: czy sklep internetowy, serwis streamingowy, gra i sieć społecznościowa powinny być regulowane tak samo, czy prawo powinno odzwierciedlać bardzo różne poziomy ryzyka?”
„Ponieważ Kids Act jest procedowany równolegle, oba projekty będą negocjowane równocześnie. Decyzje dotyczące jednego z nich, zwłaszcza w sprawach nieletnich, wciągającego projektowania i weryfikacji wieku, prawdopodobnie wpłyną na drugi.”
Jeśli chodzi o prawa konsumentów, Itxaso Domínguez de Olazábal, koordynatorka ds. polityki publicznej w organizacji European Digital Rights (EDRi), powiedziała Euronews, że organizacja obawia się, iż przepisy dotyczące wciągającego projektowania wciąż zbyt mocno opierają się na tym, że to użytkownicy sami znajdą przycisk wyłączania, zamiast zobowiązać firmy do zapobiegania szkodliwym praktykom.
„Komisja przez lata badała, jak firmy manipulują nami w sieci. Teraz nadchodzi niewygodny etap: trzeba powiedzieć tym firmom, żeby przestały. Parlament i państwa członkowskie mają przed sobą sporo pracy, by nadać tej ustawie odpowiednio ostrze zębów.”
Propozycja musi teraz zostać przeanalizowana przez europosłów i rządy krajowe, zanim stanie się prawem unijnym.