Planowana przez Komisję Europejską ustawa o uczciwości cyfrowej ma wzmocnić ochronę przed nieuczciwym handlem online i umożliwić kary do 6% rocznych obrotów firm.
Od trudnych do wypowiedzenia subskrypcji online po funkcje mediów społecznościowych zaprojektowane tak, by użytkownicy przewijali bez końca – UE zapowiada, że chce uczynić gospodarkę cyfrową bardziej sprawiedliwą dla konsumentów.
REKLAMA
REKLAMA
Komisja Europejska przedstawiła w środę projekt aktu o uczciwości cyfrowej (Digital Fairness Act, DFA). Zawiera on nowe przepisy przeciwko manipulacyjnym praktykom w sieci, poprawiające przejrzystość cen i wzmacniające ochronę dzieci.
„Zwalczamy nowe nieuczciwe praktyki handlowe, które zniekształcają wybory konsumentów i wywierają na nich presję, podważając ich zdolność do podejmowania świadomych decyzji” – powiedziała wiceprzewodnicząca wykonawcza i komisarz UE ds. technologii Henna Virkkunen.
Wśród środków ogłoszonych w środę w Brukseli znalazł się zakaz manipulacyjnych technik marketingowych, znanych jako „dark patterns”; wymogi jasnego i przejrzystego podawania cen; zasada uczciwości już na etapie projektowania platform i usług cyfrowych; możliwość wyłączenia przez konsumentów uzależniających funkcji projektowych oraz nowe zasady dotyczące marketingu influencerów.
Równolegle z DFA zaprezentowano projekt nowelizacji rozporządzenia w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów. Ma ono przyznać Komisji większe uprawnienia do prowadzenia dochodzeń i nakładania kar bezpośrednio w dużych sprawach dotyczących konsumentów w wielu krajach, takich jak ostatnia akcja przeciw firmom z branży gier wideo, w tym Activision Blizzard.
„Digital Fairness Act, wraz z aktualizacją rozporządzenia o współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów, to najważniejsza reforma unijnych przepisów konsumenckich od ponad 20 lat” – powiedział komisarz ds. ochrony konsumentów Michael McGrath.
Propozycje te są kolejnym elementem mozaiki unijnych przepisów przygotowywanych w Brukseli w celu uregulowania e‑handlu i ochrony konsumentów w sieci. Stanowią też część szerszych działań, które mają ograniczyć władzę wielkich firm technologicznych.
DFA ma funkcjonować obok niedawno zaproponowanego Kids Act, który ma przenieść większą odpowiedzialność za ochronę dzieci w sieci na przedsiębiorstwa.
Akt uzupełniałby również akt o usługach cyfrowych (Digital Services Act) i akt o rynkach cyfrowych (Digital Markets Act), które mają uczynić świat online bezpieczniejszym, bardziej uczciwym i przejrzystym, a także Akt w sprawie sztucznej inteligencji (AI Act), regulujący wykorzystanie sztucznej inteligencji.
Egzekwowanie przepisów
Projekt nowelizacji rozporządzenia w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów przyznałby Komisji Europejskiej bezpośrednie uprawnienia do badania dużych spraw, które mają znaczący wpływ na konsumentów w wielu krajach UE.
Przyspieszyłby też i usprawnił współpracę między krajowymi organami ochrony konsumentów w sprawach transgranicznych. Wprowadza terminy dla kluczowych etapów i poprawia koordynację kar, na przykład gdy grzywny są ściągane w różnych jurysdykcjach.
Firmy, które w takich dużych sprawach naruszą przepisy dotyczące ochrony konsumentów, mogłyby zostać ukarane grzywną do 6% swojego rocznego globalnego obrotu. DMA już teraz przewiduje kary do 10%, a DSA – do 6%.
To podejście dawało w UE mieszane rezultaty. W niektórych sprawach, takich jak nałożona w kwietniu ubiegłego roku na Apple kara w wysokości 500 mln euro, doprowadziło do zmian w zasadach działania App Store. W innych, jak sprawy antymonopolowe wobec Google'a, efekty dla praktyk firmy były bardziej ograniczone.
Kluczowe dla wielkich firm technologicznych jest to, że przedsiębiorstwa spoza UE musiałyby wyznaczyć w Unii przedstawiciela prawnego do współpracy z władzami krajowymi i Komisją.
Silniejsze prawa konsumentów
DFA wprowadza szereg proponowanych zabezpieczeń dla konsumentów online, w tym zakaz „dark patterns” – na przykład fałszywych komunikatów, że dany produkt jest prawie wyprzedany, aby wywrzeć presję na dokonanie zakupu.
Konsumenci mieliby możliwość wyłączenia uzależniających funkcji projektowych, takich jak nieskończone przewijanie czy automatyczne odtwarzanie filmów.
Ceny muszą być podawane jasno i przejrzyście. Dotyczy to kilku obszarów, w tym dynamicznego ustalania cen biletów na wydarzenia sportowe lub kulturalne, gdzie ceny muszą być pokazywane w czasie rzeczywistym, aby konsumenci wiedzieli, ile mogą zapłacić.
Przepisy obejmują także waluty wirtualne, w przypadku których kursy wymiany nie zawsze są jasne. Jest to problem na przykład na platformach z grami wideo, gdzie gracze dokonują zakupów przy użyciu waluty w grze, a nie prawdziwych pieniędzy.
DFA ograniczyłby też praktyki zachęcające dzieci do nadmiernych wydatków w grach wideo. Chodzi m.in. o skrzynki z łupami przypominające hazard i mechanizmy wywierające presję, by płacić za postępy.
Przykładem są funkcje „koła fortuny”, takie jak paczki FIFA Ultimate Team. Proponowane ograniczenia nie dotyczyłyby w takim samym stopniu dorosłych graczy – dla nich skrzynki z łupami i mechaniki serii wygranych pozostałyby dozwolone.
Subskrypcje i umowy zawierane online muszą być też łatwiejsze do wypowiedzenia. Konsumenci otrzymywaliby przypomnienia, zanim darmowe okresy próbne zamienią się w płatne subskrypcje, a automatyczne odnowienia wymagałyby świadomej decyzji, a nie opierały się na zapomnianym zobowiązaniu.
Konsumenci online mieliby również możliwość skontaktowania się z człowiekiem w obsłudze klienta, zamiast być pozostawionymi wyłącznie chatbotom.
DFA po raz pierwszy proponuje też zasady dla influencerów. Zobowiązuje twórców treści do oznaczania materiałów komercyjnych i zakazuje wykorzystywania zaufania dzieci.
Akt zakazałby również nieuczciwej reklamy i cen spersonalizowanych, które są wymierzone w osoby małoletnie lub wykorzystują cudze słabości.
„DFA zapewni, że gospodarka cyfrowa będzie działać dla konsumentów, a nie przeciw nim” – powiedział McGrath. – „Firmy działające zgodnie z zasadami nie powinny przegrywać z tymi, które naginają przepisy”.
Ocena skutków przygotowana przez Komisję szacuje, że nowe zasady uchronią konsumentów przed stratami finansowymi w wysokości 88,4 mld euro w latach 2025–2035.
Uwzględniając czas tracony na nieuczciwe praktyki, Komisja szacuje roczną korzyść na 13,7 mld euro, przy powtarzających się kosztach dla przedsiębiorstw w wysokości 678 mln euro rocznie, po uwzględnieniu nakładania się różnych środków.
Reakcje
Liderzy branży technologicznej ostrożnie przyjęli nowe przepisy, choć część z nich zwraca uwagę na sprzeczne sygnały płynące z Brukseli.
Przywódcy UE od wyborów europejskich w 2024 roku apelują o prostsze regulacje w różnych sektorach gospodarki. Tymczasem w tym roku pojawiło się wiele nowych propozycji, szczególnie dotyczących platform i usług online, co rodzi obawy o możliwe nakładanie się przepisów.
Isabelle Roccia, dyrektorka zarządzająca IAPP w Europie, powiedziała w rozmowie z Euronews Next: „Uzasadnione jest dostosowanie przepisów – niektóre powstały 20 lat temu – do gospodarki cyfrowej. Trzeba jednak pamiętać, że istnieją już regulacje z zakresu ochrony konsumentów, prywatności, platform, sztucznej inteligencji itd.
„Czy DFA wprowadza nowe narzędzia, których organizacje, konsumenci i regulatorzy jeszcze nie mają w swoim arsenale? Czy wpisuje się w cel Komisji, jakim jest upraszczanie przepisów, czy też niepotrzebnie zwiększa złożoność zarządzania przestrzenią online?”
Inni uważają, że propozycja to dobry początek, ale o wszystkim zadecydują szczegóły.
Monika Zdzieborska, prawniczka w praktyce Tech/Digital kancelarii Clifford Chance, powiedziała Euronews Next: „Debata prawdopodobnie skupi się wokół trzech osi sporu. Po pierwsze spójność: czy DFA wypełnia rzeczywiste luki, czy raczej dokłada kolejną warstwę ponad DSA, AI Act, RODO i Kids Act?
„Po drugie ustawienia domyślne: czy konsumenci powinni sami wyłączać funkcje zaprojektowane tak, by utrzymywać ich zaangażowanie, czy też takie funkcje powinny być domyślnie wyłączone?
„Po trzecie proporcjonalność: czy sklep internetowy, serwis streamingowy, gra i sieć społecznościowa powinny podlegać tym samym zasadom, czy też prawo powinno odzwierciedlać bardzo różne ryzyka związane z tymi usługami?
„Ponieważ Kids Act toczy się równolegle, oba projekty będą negocjowane jednocześnie. Decyzje w jednym – zwłaszcza dotyczące małoletnich, uzależniającego projektowania i weryfikacji wieku – najpewniej wpłyną na drugi”.
Jeśli chodzi o prawa konsumentów, Itxaso Domínguez de Olazábal, specjalistka ds. polityki w organizacji European Digital Rights (EDRi), powiedziała Euronews, że organizacja obawia się, iż przepisy dotyczące uzależniającego projektowania zbyt mocno opierają się na tym, że użytkownicy sami znajdą przycisk wyłączania, zamiast wymagać od firm zapobiegania szkodliwym praktykom.
„Komisja przez lata badała, jak firmy manipulują nami w internecie. Teraz nadchodzi niewygodna część: powiedzieć tym firmom, żeby przestały. Parlament i państwa członkowskie mają przed sobą wiele pracy, by nadać temu prawu prawdziwą siłę”.
Propozycja musi teraz zostać przeanalizowana przez europosłów i rządy krajowe, zanim stanie się prawem UE.