Nowe wzorce używania substancji powodują coraz bardziej złożone i trudne do przewidzenia zagrożenia zdrowotne. Eksperci alarmują, że systemy opieki nie nadążają, a dostęp do leczenia i profilaktyki wciąż jest ograniczony.
Syntetyczne narkotyki szybko zmieniają globalny rynek środków odurzających. Niosą nowe, trudniejsze do przewidzenia zagrożenia dla zdrowia i coraz bardziej obciążają już nadwyrężone systemy opieki zdrowotnej.
REKLAMA
REKLAMA
Podczas międzynarodowego forum poświęconego przeciwdziałaniu ponadnarodowym zagrożeniom narkotykowym w Samarkandzie dyrektor generalny WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, ostrzegł, że zaburzenia związane z używaniem substancji to dziś jedno z głównych, rosnących wyzwań zdrowia publicznego. Dotykają osób, rodzin i całych społeczności we wszystkich regionach świata.
Według Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości w minionym roku narkotyków użyło co najmniej raz szacunkowo 300 mln osób na świecie. Między 40 a 64 mln ludzi żyje z zaburzeniami związanymi z używaniem narkotyków. Co roku z używaniem narkotyków wiąże się ok. 600 tys. zgonów, w tym z powodu przedawkowania oraz chorób takich jak HIV i wirusowe zapalenie wątroby.
„Te życia da się uratować” – zaznaczył, wskazując na profilaktykę, leczenie i programy redukcji szkód oparte na dowodach naukowych. Dostęp do nich jest jednak ograniczony, a potrzebną opiekę otrzymuje tylko niewielka część osób.
Na drodze stoją piętno, dyskryminacja i kryminalizacja, które odpychają najbardziej narażone grupy od systemu ochrony zdrowia. Szczególnie wysokie ryzyko ponoszą kobiety, młodzi ludzie oraz osoby z chorobami współistniejącymi.
Narkotyki syntetyczne zmieniają obraz rynku
Systemy ochrony zdrowia w Azji Centralnej również nie nadążają za szybkim tempem zmian na rynku narkotykowym.
Jak mówi Salome Flores, szefowa Centrum Informacyjnego UNODC ds. badań i analiz transnarodowych zagrożeń narkotykowych, w ostatnich latach region przeszedł głęboką transformację.
Spadek produkcji opium w Afganistanie zmienił szlaki zaopatrzenia, a jednocześnie coraz powszechniejsze stają się narkotyki syntetyczne. W przeciwieństwie do tradycyjnych substancji mogą być wytwarzane lokalnie z użyciem prekursorów chemicznych, co utrudnia ich monitorowanie i kontrolę.
Równocześnie pojawia się inny trend: nadużywanie leków.
„Mówimy też o przyjmowaniu leków w celach niemedycznych” – powiedziała Euronews Salome Flores. „Ludzie idą do apteki i kupują środki uspokajające, antydepresanty, tabletki nasenne, które w określonych dawkach wywołują określone efekty”.
Połączenie syntetycznych substancji z nadużywaniem leków tworzy znacznie bardziej złożone wyzwanie zdrowotne. Wymaga to jednocześnie zaostrzenia regulacji i rozszerzenia oferty medycznej.
Zmiana podejścia w ochronie zdrowia
Eksperci podkreślają, że obecne działania systemów ochrony zdrowia już nie wystarczają.
Wiele krajowych strategii powstawało z myślą o heroinie, kokainie i amfetaminie. Tymczasem wzrost znaczenia narkotyków syntetycznych, łączenie różnych substancji oraz nowe kanały dystrybucji całkowicie zmieniły charakter zjawiska.
Systemy ochrony zdrowia muszą dziś integrować usługi z zakresu zdrowia psychicznego, leczenia uzależnień i chorób zakaźnych, zwłaszcza w podstawowej opiece zdrowotnej. Kluczowe jest też włączanie społeczności lokalnych, aby dotrzeć do osób najbardziej narażonych i poprawić efekty leczenia.
Zdaniem specjalistów terapia powinna być dobrowolna, oparta na dowodach naukowych i poszanowaniu praw człowieka. Same działania represyjne rzadko prowadzą do ograniczenia uzależnień czy poprawy wskaźników zdrowotnych.
Uzbekistan: nacisk na leczenie i rehabilitację
W Uzbekistanie władze coraz częściej traktują używanie narkotyków przede wszystkim jako problem zdrowotny i społeczny, a nie wyłącznie przestępczy.
Minister zdrowia Uzbekistanu, Asilbek Chudajarow, podkreślił, że obrady forum uwidoczniły potrzebę nowych rozwiązań.
Jego zdaniem dyskusje potwierdziły, że uzależnienie od narkotyków to złożony problem, ściśle związany ze zdrowiem ludzi i przyszłością młodego pokolenia, który wymaga skoordynowanej, kompleksowej reakcji.
„W kontekście rozprzestrzeniania się narkotyków syntetycznych trzeba dalej udoskonalać systemy leczenia i rehabilitacji” – zaznaczył.
Chudajarow zwrócił też uwagę na konieczność czerpania z międzynarodowych doświadczeń medycznych oraz zapewnienia zintegrowanej opieki – medycznej, psychologicznej i społecznej – osobom dotkniętym uzależnieniem.
Za kluczowe uznaje się również wzmocnienie profilaktyki, wczesnego wykrywania oraz opieki ambulatoryjnej, co nakłada na systemy zdrowotne dodatkową odpowiedzialność.
W ramach tego podejścia Uzbekistan zaproponował utworzenie Centralnoazjatyckiego Stowarzyszenia Narkologów, które miałoby wspierać wymianę wiedzy i podnoszenie jakości programów rehabilitacyjnych w całym regionie.
Profilaktyka i zaangażowanie młodzieży
Kolejnym filarem działań jest profilaktyka, szczególnie ważna w regionie o stosunkowo młodej populacji.
Przewodniczący kazachskiego Funduszu Publicznego „Esbol Qory”, Żandos Aktajew, podkreśla, że kluczowe jest bezpośrednie włączanie młodych ludzi.
„Azja Centralna to region o bardzo młodej strukturze demograficznej, dlatego wszystkie nasze państwa muszą skoncentrować się na młodzieży i traktować ją jako podmiot oraz partnera działań profilaktycznych” – powiedział.
Wykorzystuje się programy i szkolenia oparte na dowodach naukowych, aby podnosić świadomość i pomagać młodym ludziom rozwijać umiejętności potrzebne do unikania ryzykownych sytuacji.
Eksperci przekonują, że wczesna profilaktyka może ograniczyć długofalowe zagrożenia zdrowotne i zmniejszyć społeczne skutki używania narkotyków.
W stronę podejścia opartego na zdrowiu
Dyskusje w Samarkandzie odzwierciedlają szerszą zmianę w postrzeganiu wyzwań związanych z narkotykami.
Coraz powszechniej uznaje się, że skuteczna odpowiedź nie może opierać się wyłącznie na działaniach policji i wymiaru sprawiedliwości. Musi uwzględniać zdrowotne, społeczne i ekonomiczne uwarunkowania używania narkotyków.
Oznacza to m.in. lepszy dostęp do leczenia, wzmacnianie systemów ochrony zdrowia i ograniczanie stygmatyzacji, a także dostosowanie się do nowych zagrożeń związanych z substancjami syntetycznymi.
Zdaniem ekspertów, w miarę dalszej ewolucji rynków narkotykowych skuteczność działań będzie zależeć od tego, jak szybko systemy zdrowotne zdołają się przystosować i jak dobrze państwa potrafią współpracować, by chronić osoby najbardziej narażone.