Unia Europejska przeznacza środki finansowe na największy znany w Europie projekt dotyczący metali ziem rzadkich, aby zmniejszyć swoją zależność od Chin.
Unia Europejska dąży do szybkiego rozwinięcia projektów kluczowych dla polityki ekologicznej i przemysłowej.
Jednocześnie surowe przepisy ochrony środowiska i prawa rdzennej ludności mogą te plany spowolnić lub całkowicie zablokować.
Pozwolenia, ochrona różnorodności biologicznej i zobowiązania wobec Lapończyków stanowią realne ograniczenia nawet dla projektów uznawanych przez Brukselę za strategiczne.
Złoże Per Geijer, należące do LKAB i położone w pobliżu Kiruny, uzyskało status "projektu strategicznego" w ramach unijnej ustawy o surowcach krytycznych (CRMA). Dzięki temu kwalifikuje się do pożyczek wspieranych przez UE, gwarancji oraz innych instrumentów zmniejszających ryzyko inwestycyjne.
Status ma przyspieszyć krajowe wydobycie materiałów niezbędnych do produkcji pojazdów elektrycznych, turbin wiatrowych i sprzętu obronnego.
Jednak nawet taki sztandarowy projekt napotyka przeszkody prawne.
Surowe regulacje UE dotyczące środowiska i praw lokalnych społeczności mogą skutecznie wstrzymać realizację, niezależnie od wsparcia finansowego i politycznego.
Finansowanie UE, presja polityczna i status strategiczny
Projekt Per Geijer odgrywa kluczową rolę w dążeniu UE do strategicznej autonomii surowcowej.
Zgodnie z CRMA, do 2030 roku co najmniej 10% surowców strategicznych ma być wydobywanych w Europie, a 40% przetwarzanych na jej terytorium.
W tym celu Unia wspiera projekty finansowo poprzez narzędzia takie jak InvestEU, Fundusz Innowacji i Europejski Bank Inwestycyjny.
Na przedsięwzięcia wydobywcze, przetwórcze i recyklingowe przeznaczono niemal trzy miliardy euro, by zmniejszyć zależność od chińskich łańcuchów dostaw. Północna Szwecja została wyznaczona jako region priorytetowy.
Status projektu strategicznego jest jednocześnie sygnałem politycznym i finansowym.
Poprawia dostęp do finansowania, obniża ryzyko inwestycyjne i pozwala władzom krajowym priorytetowo traktować projekt przy wydawaniu pozwoleń.
Z punktu widzenia UE projekt leży w interesie publicznym Unii.
Wsparcie polityczne i finansowe ma przyspieszyć wydobycie, lecz przepisy prawne pozostają mocnym hamulcem.
Prawo ochrony środowiska: żadnych wyjątków ani skrótów
Mimo znaczenia projektu, LKAB musi uzyskać pełne pozwolenie środowiskowe zgodnie ze szwedzkim kodeksem środowiskowym, który jest jednym z najbardziej rygorystycznych w Europie.
Proces wymaga dokładnych i czasochłonnych ocen wpływu na wodę, bioróżnorodność, hałas, zanieczyszczenia i klimat.
Każda ocena musi zostać zweryfikowana przez szwedzki sąd ds. gruntów i środowiska. Opóźnienia i odwołania mogą trwać wiele lat.
Na poziomie UE obowiązują dyrektywa w sprawie oceny oddziaływania na środowisko oraz dyrektywy siedliskowa i ptasia.
Chronią one obszary Natura 2000 i zagrożone gatunki. Nie mogą zostać pominięte ze względu na znaczenie przemysłowe ani strategiczne.
W rezultacie wsparcie UE przyspiesza realizację projektu, a prawo ochrony środowiska może wstrzymać go natychmiastowo lub na długie lata.
Prawa rdzennej ludności: ważny aspekt prawny
Napięcie dotyczy także praw Lapończyków, których tradycyjne tereny hodowli reniferów pokrywają się ze złożem Per Geijer.
Szwecja, Europejska Konwencja Praw Człowieka i unijne przepisy nakładają obowiązek zapewnienia znaczącego udziału lokalnej społeczności w decyzjach dotyczących gruntów.
Wymogi te są często sprzeczne z apelem CRMA o szybkie wydawanie pozwoleń.
Eksperci podkreślają, że ochrona standardów, takich jak świadoma i swobodna zgoda, jest praktycznie niemożliwa przy presji przyspieszonych projektów finansowanych przez UE.
Kiruna staje się centrum tzw. "paradoksu Zielonego Ładu" UE: ambicje klimatyczne wymagają natychmiastowego działania, a obowiązujące przepisy chronią środowisko i kulturę rdzenną.
Flagowy projekt ustawy o surowcach krytycznych
Per Geijer jest częścią większego łańcucha wartości LKAB, obejmującego wydobycie metali ziem rzadkich w Malmberget i przetwarzanie w Luleå.
Wszystkie trzy projekty uzyskały status strategiczny w ramach CRMA, co zapewnia im lepszy dostęp do finansowania i ułatwia koordynację pozwoleń.
Jednak status strategiczny nie zastępuje pozwoleń ani nie obniża standardów środowiskowych i prawnych.
Komisja Europejska może go cofnąć, jeśli projekty nie spełnią kryteriów zrównoważonego rozwoju lub nie zostaną zrealizowane zgodnie z harmonogramem.
Dzięki wsparciu UE projekt zyskuje impet, ale prawo ochrony środowiska i prawa rdzennej ludności tworzą bezkompromisowe bariery, które mogą prowadzić do wieloletnich opóźnień.
Strukturalny konflikt w ramach polityki UE
Instytucje UE podkreślają, że krajowe wydobycie metali ziem rzadkich jest konieczne.
Popyt na te surowce ma wzrosnąć ponad pięciokrotnie do 2030 roku, a Europa wciąż jest w dużym stopniu zależna od importu z Chin.
Równocześnie unijne prawo opiera się na zasadach ostrożności i ochrony środowiska.
Tworzy to przewagę prawną dla przeciwników nowych kopalni, nawet gdy projekty wspierane są finansowo i politycznie przez Brukselę.
Rezultat projektu Per Geijera pokaże, czy UE potrafi pogodzić strategiczną autonomię z wysokimi standardami ochrony środowiska i praw, które stanowią fundament Zielonego Ładu.
Obecnie Kiruna ujawnia głębszy problem: UE próbuje przyspieszyć projekty, które spowalniają własne przepisy.