Kaja Kallas zabiegała o udział w negocjacjach dotyczących zakończenia wojny w Ukrainie, ale europejscy przywódcy odrzucili jej kandydaturę. Szefowa unijnej dyplomacji została odsunięta od kluczowego procesu.
Odkąd objęła funkcję szefowej unijnej dyplomacji Kaja Kallas wielokrotnie doświadczała niepowodzeń, afrontów i lekceważenia. Ten jednak szczególnie ją zabolał.
W ubiegłym tygodniu Kaja Kallas poleciała do Dublina na nieformalne spotkanie przywódców UE. Chciała przekonać ich do powierzenia jej funkcji specjalnej europejskiej wysłanniczki w negocjacjach dotyczących zakończenia pełnoskalowej inwazji Rosji w Ukrainie.
Jej argumentacja była prosta: przywódcy wybrali ją właśnie po to, by reprezentowała Unię w takich sprawach.
"W czerwcu 2024 roku zapadła decyzja przywódców dotycząca tego, kto reprezentuje Unię Europejską w sprawach bezpieczeństwa i polityki zagranicznej. Dyskutowano wówczas, że w ciągu tych pięciu lat dojdzie do negocjacji z Rosjanami" - powiedziała, nawiązując do podziału najważniejszych stanowisk na początku kadencji.
"Jeśli przywódcy chcą zmienić tę umowę, oczywiście mogą to zrobić. To ich decyzja. Uważam jednak, że powinniśmy skupić energię na treści" - dodała.
Przywódcy pozostali jednak niewzruszeni i odrzucili jej propozycję. Według osób zaznajomionych z przebiegiem zamkniętych obrad premier Włoch Giorgia Meloni argumentowała, że Kaja Kallas nie ma wystarczającego autorytetu instytucjonalnego.
Zniechęcała również pozostałych uczestników spotkania do poparcia jej kandydatury.
Ostatecznie uzgodniono poszerzony europejski zespół negocjacyjny, liczący siedmioro przedstawicieli. Wśród nich zabrakło szefowej unijnej dyplomacji.
Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że miejsce Unii Europejskiej przy stole negocjacyjnym dzielą między sobą Rada Europejska i Komisja Europejska.
Instytucje te reprezentują wysocy rangą urzędnicy z gabinetów przewodniczącego Rady Europejskiej António Costy oraz przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen.
Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ), na której czele stoi Kaja Kallas, pozostaje poza tym procesem.
Zapytani o jej nieobecność António Costa i Ursula von der Leyen nie stanęli w jej obronie.
Zlekceważona i odsunięta Kaja Kallas musi zmierzyć się z polityczną rzeczywistością.
Choć jako wysoka przedstawicielka UE do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa ma traktatowy mandat do prowadzenia wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii, została wyłączona z najważniejszego procesu dyplomatycznego w Europie od zakończenia zimnej wojny.
Ta sprzeczność jest na tyle wyraźna, że rodzi pytania o rzeczywiste znaczenie sprawowanej przez nią funkcji.
Niektórzy w Brukseli uważają, że wydarzenia w Dublinie są naturalną konsekwencją błędów i potknięć, które sprawiły, że Kaja Kallas coraz bardziej dzieli i zraża do siebie przedstawicieli największych państw członkowskich.
Irytację wywoływały jej wypowiedzi na wrażliwe tematy, takie jak Chiny i Izrael, odbiegające od wcześniej uzgodnionego stanowiska UE.
Krytykę budziły również inicjatywy podejmowane bez konsultacji ze stolicami państw członkowskich.
Jednym z przykładów była propozycja powołania grupy ekspertów do spraw obrony. Jej uruchomienie we wrześniu odwołano w ostatniej chwili po sprzeciwie Włoch, Francji i innych państw.
Narastające niezadowolenie przyczyniło się do pojawienia się postulatów reformy struktury unijnej dyplomacji. Niemcy zaproponowały na przykład podporządkowanie Kai Kallas przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen.
Taki model przypominałby relacje między premierem a ministrem spraw zagranicznych w rządach krajowych.
Jeden z wysokich rangą dyplomatów zwrócił uwagę na niespójność postawy szefowej unijnej dyplomacji.
W tym roku Kaja Kallas sprzeciwiała się bezpośrednim rozmowom z Rosją, a następnie sama zgłosiła gotowość do objęcia funkcji specjalnej wysłanniczki prowadzącej negocjacje z Moskwą.
"Gdyby rzeczywiście rozmawiała z ludźmi i konsultowała z nimi swoje działania, wiedziałaby, dokąd zmierza dynamika wydarzeń. Teraz wydarzenia ją wyprzedziły" - powiedział dyplomata.
"Co do meritum nie myli się. Z tych rozmów i tak nic nie wyniknie. Nie ma żadnej szansy, by Rosja zaangażowała się konstruktywnie" - dodał.
Drugi dyplomata również krytycznie ocenił jej zachowanie. Jego zdaniem Kaja Kallas popełniła błąd podczas wystąpienia w Dublinie, kiedy stwierdziła, że Rosjanie nie chcą jej widzieć w roli wysłanniczki.
Według rozmówcy Kaja Kallas nadal działa w sposób charakterystyczny dla okresu, gdy była premierką Estonii.
Jej otwarte i zdecydowane stanowisko wobec Rosji przyniosło jej wówczas uznanie na europejskiej scenie politycznej. W obecnej roli taka postawa może jednak przynosić odmienne skutki.
"To nie było właściwe podejście. Sama postawiła się w trudnej sytuacji. Wciąż myśli o sobie jako o byłej premierce i zapomina, że jej obecna rola polega przede wszystkim na koordynowaniu stanowisk ministrów spraw zagranicznych" - powiedział dyplomata.
"Jej zadaniem jest znalezienie najniższego wspólnego mianownika między państwami członkowskimi" - dodał.
Skazana na porażkę
Propozycja wysokiej przedstawicielki UE do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa Kai Kallas była skazana na porażkę z powodów wykraczających poza kwestie osobowości, stylu zarządzania czy doświadczenia politycznego.
Wojna Rosji przeciwko Ukrainie stała się jednym z najważniejszych tematów europejskiej agendy politycznej.
Obejmuje kwestie obronności, bezpieczeństwa, handlu, energetyki, finansów, technologii, sankcji i rozszerzenia Unii.
Na wsparcie Ukrainy przeznaczono już miliardy euro w ramach pomocy budżetowej, wojskowej i humanitarnej.
Sposób zakończenia wojny będzie miał wpływ na kształt Europy przez kolejne pokolenia.
Waga konfliktu sprawiła, że przywódcy państw europejskich osobiście zaangażowali się w działania na rzecz Ukrainy. Wielokrotnie odwiedzali Kijów i uczestniczyli w spotkaniach na najwyższym szczeblu.
Decyzja przywódców Francji i Wielkiej Brytanii o powołaniu Koalicji chętnych jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów tego zaangażowania.
Rosnąca aktywność szefów państw i rządów odbywa się jednak kosztem ministrów spraw zagranicznych, ograniczając ich wpływ na podejmowane decyzje.
Ministrowie często prowadzą długie spory i negocjacje, nie osiągając ostatecznych rozstrzygnięć. Najważniejsze decyzje zapadają bowiem na szczeblu przywódców.
W rozmowach pokojowych szefowie państw i rządów opierają się przede wszystkim na swoich doradcach do spraw bezpieczeństwa narodowego.
Należą oni do wąskiego grona najbliższych współpracowników przywódców.
Podobnie postąpił prezydent USA Donald Trump. Do prowadzenia rozmów wyznaczył dwóch zaufanych wysłanników: Steve’a Witkoffa i Jareda Kushnera.
Nie powierzył tego zadania sekretarzowi stanu Marco Rubio, którego stanowisko wobec Rosji jest bardziej zdecydowane niż podejście obu wysłanników.
Kaja Kallas, której pozycja instytucjonalna odpowiada randze Marco Rubio, znalazła się w podobnej sytuacji.
Na początku roku szefowa unijnej dyplomacji promowała listę maksymalistycznych żądań, które Europejczycy mieliby przedstawić Rosji w ramach negocjacji.
Dokument miał charakter poufny. Kaja Kallas tak często jednak się do niego odwoływała, również podczas ubiegłotygodniowego spotkania w Dublinie, że jego treść stała się powszechnie znana.
Ministrowie spraw zagranicznych długo debatowali nad zawartymi w nim propozycjami.
Przywódcy państw członkowskich nigdy jednak nie podjęli tego tematu i kontynuowali rozmowy tak, jakby dokument nie istniał.
"Rzeczywistość jest taka, że żaden minister spraw zagranicznych nie ma tu oczywistej wiodącej roli. Nie dlatego, że ministrowie są nieistotni, lecz dlatego, że decyzje, które trzeba podjąć, wykraczają daleko poza tradycyjną politykę zagraniczną" - powiedział trzeci dyplomata.
"To dosłownie sprawa dla głów państw i szefów rządów. Tylko oni mogą zapewnić spójność polityczną między różnymi obszarami i ostatecznie wziąć odpowiedzialność za podejmowane zobowiązania" - dodał.
Czwarty dyplomata ujął sprawę krócej. Jego zdaniem Europa powinna skoncentrować się na wypracowaniu "spójnego, jednolitego stanowiska" w negocjacjach, zamiast angażować się w "nieproduktywne dyskusje" dotyczące personaliów.
Trzeba jednak zauważyć, że prognozy dotyczące osłabienia funkcji wysokiego przedstawiciela UE pojawiały się już wielokrotnie. Nie wszystkie się sprawdziły.
Dominująca interpretacja wskazuje na skomplikowaną konstrukcję unijnych traktatów.
Przewidują one stanowisko wysokiej rangi, ale jednocześnie uzależniają wiele decyzji od zasady jednomyślności i nie przyznają osobie sprawującej tę funkcję szerokich uprawnień wykonawczych. To właśnie w tej strukturze wielu obserwatorów upatruje źródeł problemu.
Większość dyplomatów zgadza się jednak, że sposób działania Kai Kallas dodatkowo komplikuje jej sytuację.
Brak wystarczającego wsparcia ze strony Komisji Europejskiej, w której pełni funkcję wiceprzewodniczącej, oraz państw członkowskich, których stanowiska powinna reprezentować, sprawia, że jest szczególnie narażona na krytykę.
Kiedy pojawiają się zarzuty, często musi odpowiadać na nie samodzielnie.
Poza Brukselą Kaja Kallas nadal cieszy się popularnością. Jej zdecydowane wypowiedzi na temat Rosji są często pozytywnie odbierane i zdobywają dużą oglądalność w internecie.
Zwolennicy szefowej unijnej dyplomacji wskazują również, że otwarta niechęć Kremla wobec niej może świadczyć o skuteczności jej działań.
Zapytana przez Euronews, czy żałuje, że tak zdecydowanie zabiegała o stanowisko specjalnej wysłanniczki, Kaja Kallas nie zmieniła swojego stanowiska.
"Podtrzymuję swoje słowa i jestem gotowa wykonywać tę pracę" - powiedziała. Wezwała również przywódców do przestrzegania traktatów UE, podobnie jak zasad praworządności.
Dodała jednak: "To też pewnego rodzaju ulga, że nie rozmawiamy już o tym, kto".