Po transformacji ustrojowej z 1989 roku przyszła pora na kolejną – technologiczną. Tym razem dotyka nie tylko bloku wschodniego, ale całego świata. Marek Szymaniak – dziennikarz i reporter badający rynek pracy, w swojej najnowszej książce przygląda się temu, jak ta rewolucja zmienia życie zawodowe.
Marek Szymaniak (ur. 1988) – dziennikarz i reporter. Specjalizuje się w tematyce rynku pracy, w szczególności pracy zmienianej przez nowe technologie. Laureat Nagrody Dziennikarstwa Ekonomicznego Press Club Polska i nagrody za reportaż prasowy przyznawanej przez jury Festiwalu Wrażliwego. Zwycięzca konkursu dla dziennikarzy „Pióro odpowiedzialności”. Trzykrotny finalista Nagrody „Newsweeka” im. Teresy Torańskiej, m.in. za debiutancką książkę „Urobieni. Reportaże o pracy”. Jego druga książka, „Zapaść. Reportaże z mniejszych miast”, otrzymała nominację do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego oraz do Nagrody Grand Press dla reporterskiej książki roku. W 2026 roku ukazała się „Młócka. Reportaże o pracy przyszłości”, która otrzymała nominację do nagrody Biznesowa Książka Roku.
Twoja książka to trochę jak papierowa wersja Netflixowego serialu o nowych technologiach. Czy „Black Mirror” na rynku pracy już funkcjonuje?
W niektórych aspektach na pewno tak. Przychodzi mi do głowy jeden z odcinków o ludzkim scoringu. Kontrola pracowników wchodzi głęboko do struktur firm i zmierza ku temu, byśmy byli oceniani non-stop i ciągle mierzyli efektywność. Aby pracodawca wyciskał z nas jak najwięcej. Dokładnie jak bohater mojej książki, który pracował w call center – widać, jak bardzo męczyło go mierzenie każdej sekundy jego aktywności. Podobne narzędzie (choć jeszcze bardziej inwazyjne) o nazwie TimeCamp chciało wdrożyć Ministerstwo Cyfryzacji oraz jednostka mu podległa – Centralny Ośrodek Informatyki. Po premierze książki odezwał się do mnie człowiek, który pracował pod TimeCampem. Skarżył się, że momentami nie mógł się skupić na swojej robocie, bo cały czas czuł presję nadzoru. Co ciekawe, jest tam suwak tempa pracy – możesz go ustawić leciutko, a możesz przesunąć pod samą szyję. To ciśnienie zależy od pracodawcy.
Czy ci sami pracodawcy mają narzędzia, by czytać nasze czaty?
Mają, oczywiście. Czy z tego korzystają? Trudno powiedzieć. Po moim wystąpieniu na festiwalu literackim w Gdyni zaczepiła mnie osoba z publiczności, która miała menedżerskie stanowisko i sama przyznała, że stosowała ten program. Potwierdziła, że ma sporo możliwości - dzięki niemu dowiedziała się np., że podwładna wysyłała na firmowym czacie wiadomości do samej siebie, żeby je zapisać.
Któż z nas tego nie robi?
Tyle, że w jej przypadku było to CV, ogłoszenia o pracę. Jej szefowie to widzieli. Inną możliwością jest mierzenie emocji pracowników poprzez analizowanie po słowach kluczowych ich wypowiedzi wysyłanych na czatach. W Unii Europejskiej jest to szczęśliwie zakazane, ale takie przykłady są na świecie opisane.
Jednak pomijając legislację, jest to, moim zdaniem, po ludzku nie fair. Pracownicy mają prawo do tego, by ze sobą rozmawiać. Tak, jak w przypadku pracy stacjonarnej się to odbywa przy ekspresie do kawy. Nie zakładamy, że szef zamontował w kuchni podsłuch. Elementarna jest tu kwestia zaufania. W końcu jak budować w organizacji zaufanie, jeśli nie ufasz swoim pracownikom? Tak, jak w związku. Jeśli potajemnie sprawdzasz partnerce/partnerowi telefon, to brak zaufania jest równocześnie brakiem podstaw do budowania związku.
A myślisz, że dziś korporacje bardziej ufają ludziom czy technologiom?
Niestety coraz bardziej ufają technologiom, bo wychodzą z założenia, że ta jest bardziej sprawiedliwa, mierzalna, wymierna. Ale i sami pracownicy temu ulegają. Joanna Bronowicka, badaczka nadzoru w miejscu pracy z European University Viadrina opowiadała mi, dlaczego kurierzy przewożący jedzenie wolą pracować dla aplikacji, mimo że są takie bezwzględne. Właśnie dlatego, że mają złe doświadczenia z ludzkimi pracodawcami. Coraz bardziej polegamy na tych nowych technologiach – tak jest szybciej, wygodniej. Minusem jest to, że tracimy bliski kontakt. Związek też trudno budować na odległość. Da się to utrzymać przez jakiś czas, ale zaufanie i prawdziwa relacja rodzi się w kontakcie na żywo.
Na swoim premierowym spotkaniu autorskim powiedziałeś, że jesteś optymistą w kwestii zmian na rynku pracy. I to mnie naprawdę zaskoczyło, bo w książce zauważyłam może dwa lub trzy pozytywne przykłady dobrego wpływu technologii na rynek pracy.
Tymczasem, od premiery minęły kolejne miesiące, a ja jestem jeszcze bardziej optymistyczny.
Naprawdę? Skąd się bierze ten optymizm?
Na spotkaniach autorskich widzę w ludziach ogromną ciekawość, chęć zgłębiania, jak to się zmieni, co to będzie. Ludzie pytają. Ja oczywiście nie znam odpowiedzi na te pytania, ale to mi pokazuje, że chcą się przygotować, chcą wiedzieć, chcą być świadomi. A jak jesteś świadomy, to możesz się przygotować i buntować. Widzę, że ludzie zakładają znów związki zawodowe. Pisałem o trudnych warunkach pracy kurierów dowożących jedzenie, mam nadzieję, że niedługo zostanie wdrożona dyrektywa o pracy platformowej. Piszę też o wykorzystaniu wizerunków dzieci do zarabiania w internecie, a potem dostaję z przedszkola mojego dziecka e-mail na temat ochrony wizerunków dzieci. Nie mówię, że to moja zasługa, ale mam poczucie, że możemy tę rzeczywistość kształtować na lepszą, niż gdybyśmy ją zostawili w rękach samego kapitału. I to trochę się dzieje. Stąd ten optymizm.
Unia Europejska jest bardzo krytykowana za swoją opieszałość – np. we wdrażaniu AI Act. Czy trzymanie się biurokracji ma sens, jeśli świat Europie ucieka, a Big Techy i tak robią swoje?
Zgodzę się, że oczywiście to wszystko długo trwa i też bym chciał, chociażby w kontekście dyrektywy o pracy platformowej, żeby te prace legislacyjne postępowały szybciej. Jestem jednak pewny, że lobbing jest tu ogromny. To nie wynika z lenistwa urzędników, tylko ze starcia interesów. Niemniej jeśli krytykujemy Unię Europejską za opieszałość, no to jak spojrzymy na nasze rządy, które też się temu biernie przyglądają, czekając na dyrektywę? Weźmy za przykład dyrektywę o pracy platformowej – Polska naprawdę robi to na ostatni dzwonek, bo do grudnia 2026 roku jest czas, żeby te przepisy przyjąć. Wiele zresztą wskazuje, że nie uda się na czas.
To działanie na ostatnią chwilę to nie jest przypadek. Jeśli ktokolwiek jest tu opieszały, to przede wszystkim krajowe rządy.
To znaczy?
Od 10 lat widzimy, jak Uber niszczy rynek taksówkarski. Kolejne zawody przenoszą się na platformy. Wystarczy spojrzeć na inne kraje: Hiszpania wcale nie czekała na dyrektywę platformową. Już w 2021 roku, czyli 5 lat temu wdrożyła Ley Rider (Ustawę o kurierach), która wprowadząła domniemanie stosunku pracy kuriera z firmami technologicznymi. Państwo zwyczajnie postanowiło stanowczo odpowiedzieć na fikcję samozatrudnienia. Tamtejsza minister pracy Yolanda Diaz po przyjęciu ustawy wzywała prokuraturę do ścigania przedsiębiorców, którzy nie przestrzegają prawa pracy. Wyobrażasz to sobie w Polsce? Ja niestety nie. A szkoda.
Oczywiście prawo nie było doskonałe. Platformy próbowały je omijać, ale państwo wtedy nakładało surowe kary finansowe. Na przykład nakazano firmie Glovo zapłatę 57 mln euro za naruszenie praw pracowniczych, a jej współzałożyciel Oscar Pierre został oskarżony o naruszanie praw pracowniczych, co w Hiszpanii jest przestępstwem zagrożonym karą sześciu lat pozbawienia wolności.
A w Polsce?
Nasi politycy czekają aż im spadnie z nieba manna w postaci gotowych rozwiązań z Unii Europejskiej. Dlaczego? Pewnie obawiają się, że w proteście ambasador USA napisze kolejny list protestacyjny w obronie amerykańskich interesów. Rozumiem, że u nas jest zupełnie inna sytuacja geopolityczna, ale mimo wszystko wierzę, że da się pewne fundamentalne rzeczy wywalczyć, aby polskie prawo było zwyczajnie przestrzegane.
W „Młócce” znalazłam zdanie o tym, że marzenia o robotach wykonujących za nas pracę są tak stare jak te o lataniu. Odkąd byłam małą dziewczynką słyszę, że roboty w końcu będą wykonywać za nas jakąś pracę. Dlaczego tak długo to trwa?
Jeżeli mowa o robotach humanoidalnych, to jest niezwykle trudno stworzyć maszynę, która będzie stała na dwóch nogach. Więc nawet teraz już tworzone są roboty, które wyglądają jak ludzie, ale zamiast nóg mają koła wózka inwalidzkiego. Łatwiej im jest się w ten sposób po prostu poruszać, nie są tak wywrotne. Druga bariera to chwytające ręce, choć z tym jest coraz lepiej. Z technologiami „niefizycznymi” takimi jak modele językowe jest łatwiej. Ich twórcy ukradli już pół internetu, skanują zasoby z książek i regularnie karmią nimi modele. W świecie fizycznym jest trudniej.
Dlaczego?
Zatrudnia się osoby, które podczas wykonywania prostych prac fizycznych (np. składania ręczników, prasowania) są nagrywane, a nagrania te służą do trenowania robotów. Firma Figure niedawno ogłosiła rekrutację „na pół świata”, bo potrzebują danych szkoleniowych do wykonywania domowych obowiązków. Sądzę, że sam rozwój sztucznej inteligencji, która będzie przetwarzać dane ze świata fizycznego, sprawi że rozwój robotów i tak przyśpieszy.
Pytanie tylko, czy my właściwie robotów humanoidalnych potrzebujemy? Widziałem, jak robotyczne ramiona świetnie segregują paczki w magazynach. Uważam, że przy takim rozwiązaniu bez wyrzutów sumienia zamówiłbym taką paczkę przez internet – wiedząc, że posegregował ją robot, a nie człowiek, który przeszedł tego dnia 30 km na hali i dźwigał łącznie kilka ton.
Albo żeby to robot uszył mój T-shirt, a nie dziecko z Bangladeszu?
Na przykład. Cieszę się, że te magazyny się automatyzują. Jednak tego jest na razie wciąż w Polsce bardzo mało. Nasz kraj niestety ciągle polega na taniej sile roboczej. Kiedyś pracowali Polacy, teraz pracują też migranci. W dużej mierze i oni podtrzymują nasz model gospodarczy oparty na taniej pracy. Mam wrażenie, że przedsiębiorcy bardzo często w sytuacji, gdy „coś działa”, to niczego nie zmieniają, nie inwestują. A sytuacja wzrostu płac dalej zmuszałaby ich do tego, żeby inwestować w automatyzację. Ale liczę na to, że automatyzacja oszczędzi nasze kręgosłupy, pozwoli spać odpowiednią liczbę godzin i da więcej czasu na życie prywatne. Potrzebujemy tej automatyzacji także z tego powodu, że widzimy, jakie są prognozy demograficzne. Ludzi będzie zwyczajnie mniej. Prowincja się wyludnia w ekspresowym tempie. Za chwilę tam, poza imigrantami, nie będzie komu pracować.
W dyskusjach o tym, że technologia zabierze nam pracę częściej pojawia się troska o zawody intelektualne, nie fizyczne. W której sferze ta rewolucja jest bardziej radykalna?
Ciekawe dlaczego tym zastąpieniem fizycznej pracy aż tak się nie interesowaliśmy? Dlaczego nagle się martwimy wszystkimi tymi copywriterami, dziennikarzami? A no zapewne dlatego, że ci ludzie są w elicie, mają większy dostęp do mediów, częściej są na świeczniku, są widziani, słyszani. Podobnie było w czasie pandemii, kiedy mówiliśmy szeroko o pracy zdalnej, a tak naprawdę wykonywało ją niecałe 9 proc. pracowników. Soczewka skupiała się na tym ułamku osób, pomijając nawet nie pracowników ochrony zdrowia, ale choćby i rozsianych po całej Polsce sklepów. To samo w dyskusji na temat AI – większość ludzi w Polsce mieszka poza wielkimi metropoliami i nie są żadnymi korpoludkami. Ogromna większość, bo 98 proc. firm w Polsce to małe i średnie przedsiębiorstwa. Według badań Bilans Kapitału Ludzkiego w AI inwestuje raptem 13 proc. polskich firm. To może sugerować, że rewolucja AI tych ludzi nie dotyka jeszcze tak bardzo, bo tych wdrożeń jeszcze zwyczajnie nie ma.
A czterodniowy tydzień pracy? Czy to też model przyszłości?
Wskaźnik tego, ile godzin tygodniowo pracuje się na świecie, spada. W Polsce widzimy firmy i urzędy, które to wdrażają. Jest pilotaż Ministerstwa Pracy – to dobry krok, choć efektów tych badań jeszcze nie znamy. Trudnością jest oczywiście wdrożenie krótszego czasu pracy w fabrykach, gdzie jest praca zmianowa. To by oznaczało zatrudnienie kolejnych osób. Nie jest to jednak niemożliwe, jak pokazuje przykład firmy Herbapol z Poznania.
To może być pewna karta przetargowa w ramach Employer brandingu – „Słuchajcie: zamiast karty Multisport, oferujemy krótszy tydzień pracy”. Mam tylko ogromną nadzieję, że ta zmiana dotknie jak najszerszy krąg, bo znów wielkim ryzykiem jest to, że krócej pracować będą nieliczni np. specjaliści wysokiej klasy, że polepszy się standard życia elit, a reszta pozostanie bez zmian albo się pogroszy. Natomiast sprzeciw na pewno będzie bardzo duży, bo u nas z każdą pracowniczą zmianą biznes bardzo mocno oponuje.
Dlatego tak ważne są związki zawodowe. A historia Justyny – dziewczyny zwolnionej z fabryki za brak stanika – pokazała, że nieformalnymi związkami zawodowymi mogą okazać się media społecznościowe...
Tradycyjne media już teraz bardzo rzadko nagłaśniają takie pracownicze spory. Dzięki mediom społecznościowym pracownicy zyskali po prostu platformę, żeby wyrazić swój bunt, swój gniew, swoją krzywdę.
Ale widzisz w tym siłę? Czy to jest iluzoryczne i tymczasowe?
Widzę w tym ogromną siłę, ale niestety i tutaj nie jest równo. Bo nie dla wszystkich. To algorytm decyduje o tym, jak twój post się poniesie. Może się zdarzyć, że twojej krzywdy nikt nie usłyszy, nikt nie zobaczy, a jeszcze pojawi się ryzyko, że prawnik firmy zaraz ci przyśle pozew za naruszenie dóbr osobistych. Media społecznościowe pomagają problemy nagłośnić, ale nie zastąpią formalnych związków zawodowych czy instytucji. Popularność i dużo lajków daje jakąś satysfakcję, ale nie daje sprawiedliwości. Sprawiedliwość jest wtedy, gdy sprawa trafi do sądu, sąd przyzna ci rację i dostaniesz odszkodowanie i po niesłusznym zwolnieniu zostaniesz przywrócona do pracy.
W książce nawiązujesz do transformacji Polski z ‘89 roku. Dziś jesteśmy w trakcie kolejnej – technologicznej transformacji, która jest bezlitosna jak tytułowa „młócka”. W kim widzisz ziarna, w kim plewy?
Niestety plewy widzę we wszystkich tych, którzy już teraz wciągani są w model pracy platformowej i to jest druzgocące. Dopiero teraz musiała wkroczyć Unia Europejska i dać nam miecz w postaci dyrektywy, żebyśmy wreszcie mogli coś z tym zrobić. A bez dwóch zdań należy, bo to jest wyjątkowo szkodliwy model zatrudnienia. To w ogóle nie jest żadna innowacja, tylko omijanie prawa. Prawa do urlopu, do bezpieczeństwa. Pod płaszczykiem tego, że jesteśmy innowacyjni i elastyczni. I niestety mnóstwo jest prognoz dotyczących tego, że coraz to nowe zawody, gałęzie gospodarki będą się uberyzowały. Zresztą już sami w Polsce to sobie robimy przerzucając mnóstwo osób na B2B. Jak kiedyś byliśmy wypychani na śmieciówki, tak teraz jesteśmy wypychani na B2B. Natomiast kto będzie wygranym? Ci, którzy pewnie się dostosują do tej zmiany związanej ze sztuczną inteligencją, którzy będą potrafili nowe narzędzia zastosować w swojej pracy. Którzy w efekcie będą zarabiać więcej albo zyskają więcej czasu wolnego. Albo obie te rzeczy.
Mam wrażenie, że Twoja trylogia „Urobieni. Reportaże o pracy”, „Zapaść. Reportaże z mniejszych miast” i „Młócka. Reportaże o pracy przyszłości” jest jak warkocz, który się dobrze zaplata. Bo w obliczu tego, że mniejsze miejscowości się wyludniają, rozwiązaniem przyszłości będzie zwrócenie uwagi na tych zmarginalizowanych? Np. na osoby z niepełnosprawnościami i 50+?
Uważam, że obok technologii, równie ważnym, a może ważniejszym wyzwaniem jest po prostu demografia, bo przed tym nie uciekniemy. Technologia się może wydarzyć, może nam zmienić rynek pracy, ale nie musi. Ale demografia się wydarzy na pewno. Już się wydarza. Prognozy są fatalne i pewnie niedoszacowane. Ludzi będzie zwyczajnie do pracy brakować, a będziemy potrzebować innych ludzi do opieki. W 2050 roku co trzeci Polak ma być seniorem. Migracja nie załata tej dziury. A przy tym wszystkim mamy jakąś mentalną blokadę, żeby zatrudniać ludzi 50+, co jest absurdalne, bo ci ludzie mają świetne doświadczenia.
To jest twoja trzecia książka, ale pierwsza, którą napisałeś jako ojciec. Wyobraź sobie, że przychodzi do ciebie dziś osiemnastolatek, np. tegoroczny maturzysta i prosi cię o radę. Co byś mu powiedział, mając za sobą całą przygodę pisania tej książki?
Na pewno bym go nie straszył. Raczej bym kazał mu szukać czegoś, co go interesuje. Jeżeli to umiejętności, zainteresowania bliżej przedmiotów ścisłych, to zasugerowałbym mu, żeby się nie zamykał tylko na te przedmioty. Niech wystawia się na kontakty międzyludzkie, uczy komunikacji, czyta książki, ale i w drugą stronę – humaniści muszą się uczyć matematycznego myślenia. O tym mówią też prognozy Międzynarodowej Organizacji Pracy, że te kompetencje się będą przenikać. Dzisiaj musimy być bardziej gotowi na zmianę, im bardziej jesteśmy elastyczni, tym będziemy bezpieczniejsi.
Czyli wraca model człowieka renesansu? Musimy być takimi da Vinci XXI wieku?
Rozmawiałem kiedyś z Natalią Hatalską – futurolożką. Mówiła, że musimy odejść od specjalizacji. Od tego, co nam ukształtowała rewolucja przemysłowa – że mamy swój zawód wykształcony, który wykonujemy całe życie. Musimy cofnąć się do tego, co było wcześniej, do szerokiej wiedzy ogólnej. Chodzi o to, żeby człowiek wykształcony ją posiadał, bo jest fundamentem, na którym łatwiej budować kolejne umiejętności.