Strona amerykańska oficjalnie uznała za główne tematy dialogu współpracę obronną, bezpieczeństwo regionalne i energetyczne. Po wizycie w Gracji amerykanie nie pojadą do Ankary
Marco Rubio przyjeżdża do Aten w momencie, gdy na wschodniej części Morza Śródziemnego znów zaczyna się robić gorąco. We wtorek 6 października wieczorem amerykański minister spraw zagranicznych dociera do greckiej stolicy po wizycie w Reykjavíku, a w środę 7 października ma odbyć kluczowe spotkania w Atenach. Na stole znajdzie się wówczas znacznie więcej niż typowa agenda Strategicznego Dialogu. F‑35, energetyka, kabel elektroenergetyczny łączący Grecję z Cyprem i w tle Turcja, która z coraz większą siłą ponawia swoje roszczenia. Wizyta Rubio nie jest tylko kolejnym epizodem w bliskich relacjach grecko‑amerykańskich. Ma przetestować równowagę w regionie, gdzie poszczególne fronty znów zaczynają się ze sobą łączyć.
REKLAMA
REKLAMA
Szósta runda Strategicznego Dialogu Grecja–USA stanowi oficjalny pretekst wizyty. Rubio stanie na czele amerykańskiej delegacji podczas rozmów w ministerstwie spraw zagranicznych, gdzie spodziewane są wspólne oświadczenia z Giorgosem Gerapetritisem. Zaplanowano także spotkanie w cztery oczy z premierem Kyriakosem Mitsotakisem w siedzibie rządu Megaro Maksimou. Strona amerykańska jako główne osie dialogu wskazuje współpracę obronną, bezpieczeństwo regionalne oraz bezpieczeństwo energetyczne.
Zgodnie z informacjami dyplomatycznymi 6. runda Strategicznego Dialogu Grecja–USA odbędzie się w środę 7 października w ministerstwie spraw zagranicznych. Po spotkaniu dwustronnym i oświadczeniach dla mediów dwaj ministrowie o godzinie 10.00 uroczyście zainaugurują 6. rundę Strategicznego Dialogu Grecja–USA.
Następnie odbędzie się pierwsza sesja Dialogu w pełnym składzie, podczas której omawiane będą kluczowe kwestie regionalne i międzynarodowe.
Szósta runda Strategicznego Dialogu Grecja–USA obejmie bardzo szerokie spektrum współpracy dwustronnej. Przewidziano osobne sesje robocze z udziałem wysokich urzędników obu państw. Tematyka obejmie sprawy regionalne, więzi między społeczeństwami, bieżące wydarzenia międzynarodowe, bezpieczeństwo i egzekwowanie prawa, energetykę, żeglugę, technologię, handel i inwestycje oraz obronę.
W ramach Strategicznego Dialogu zostaną podpisane, jak podkreślają źródła dyplomatyczne:
• odnowienie memorandum współpracy w sprawie wprowadzenia ograniczeń importowych dla kategorii materiałów archeologicznych i etnologicznych do XV w. n.e.,
• list intencyjny (Letter of Intent) Grecji i USA dotyczący nawiązania współpracy między greckimi siłami zbrojnymi a Gwardią Narodową stanu Floryda,
• memorandum porozumienia (MoU) o wzajemnym uznawaniu świadectw kwalifikacyjnych marynarzy zgodnie z Międzynarodową Konwencją STCW z 1978 r., w celu ułatwienia zatrudnienia i wzmocnienia współpracy dwustronnej w dziedzinie szkolenia morskiego.
Za tą instytucjonalną agendą kryje się jednak znacznie szerszy obraz geopolityczny. Rubio przybywa do Aten w okresie, gdy relacje grecko‑tureckie oddalają się od obrazu względnej deeskalacji z ostatnich lat. Jednocześnie projekt o wyraźnym wymiarze energetycznym i geopolitycznym, Great Sea Interconnector (GSI), ponownie zbliża się do kluczowego testu realizacji.
Wizyta amerykańskiego ministra spraw zagranicznych Marco Rubio w Atenach i przeprowadzenie 6. rundy Strategicznego Dialogu potwierdzają, jak podkreślają źródła dyplomatyczne, bardzo wysoki poziom i strategiczną głębię relacji Grecja–USA, a także wspólną wolę dalszego pogłębiania współpracy w coraz szerszym zakresie. W okresie narastających wyzwań geopolitycznych, niestabilności i przetasowań podkreślany jest kluczowy charakter Grecji jako stabilnego i wiarygodnego strategicznego partnera USA, filaru stabilności i dostawcy bezpieczeństwa w Europie Południowo‑Wschodniej, we wschodniej części Morza Śródziemnego i w szerszym regionie.
GSI wraca na pierwszy plan
Najważniejszym prawdopodobnie punktem odniesienia podczas wizyty Rubio jest kabel elektroenergetyczny łączący Grecję z Cyprem, Great Sea Interconnector, który na późniejszym etapie ma zostać przedłużony również do Izraela.
Zgodnie z najnowszymi informacjami z Aten francuskie konsorcjum uczestniczące w projekcie rozważa rozpoczęcie badań około 26 października, na wodach międzynarodowych na wschód od Kasos i Karpatos. Plan przewiduje poinformowanie Ankary, co – jak podkreślają strona grecka i francuska – nie oznacza występowania o turecką zgodę. Rozwój wydarzeń ponownie przetestuje delikatną równowagę w relacjach grecko‑tureckich, ponieważ Ankara już w przeszłości ostro reagowała na obecność statków badawczych w tym rejonie.
W tym kontekście Ateny będą zabiegać o jasny sygnał ze strony USA na rzecz swobodnej realizacji projektów energetycznych o znaczeniu europejskim oraz poszanowania prawa międzynarodowego. Waszyngton z kolei spróbuje znaleźć równowagę między strategicznym pogłębianiem relacji z Grecją a potrzebą uniknięcia nowej eskalacji napięcia między Grecją i Turcją.
Znaczenie polityczne GSI wykracza daleko poza samą kwestię połączenia elektroenergetycznego. Dla Cypru oznacza koniec energetycznej izolacji od europejskiej sieci energetycznej. Dla Grecji to kolejny element strategii budowy pozycji energetycznego i geopolitycznego węzła we wschodniej części Morza Śródziemnego. Dla Unii Europejskiej to z kolei projekt infrastrukturalny związany z bezpieczeństwem energetycznym i odpornością europejskiej sieci. Z tego względu wznowienie badań dna morskiego nabiera szczególnej wagi.
W lipcu 2024 roku badania związane z tym samym projektem doprowadziły do interwencji tureckich okrętów wojennych w rejonie Kasos i Karpatos. Ankara twierdziła wówczas, że statek badawczy działa na obszarze tureckiego szelfu kontynentalnego. Incydent w praktyce doprowadził do zawieszenia prac i pokazał, że realizacja GSI nie jest jedynie techniczną czy ekonomiczną kwestią. Jest bezpośrednio powiązana z tureckimi roszczeniami we wschodniej części Morza Śródziemnego.
Obecna sytuacja jest jeszcze ciekawsza, ponieważ w sierpniu francuska Meridiam przejęła większościowy udział w GSI, a między operatorem sieci przesyłowej ADMIE, GSI i Nexans podpisano nową umowę dotyczącą prowadzenia badań dna morskiego. Grecki rząd przedstawił wówczas projekt jako przedsięwzięcie o strategicznym znaczeniu dla Europy.
Innymi słowy, tym razem kabel wraca na pierwszy plan w nieco innych warunkach. Udział francuski jest silniejszy, projekt ma bardziej europejski charakter i cieszy się wyraźniejszym wsparciem politycznym.
Ankara już jasno dała jednak do zrozumienia, że nie traktuje tego przedsięwzięcia jako neutralnej aktywności energetycznej.
24 września tureckie ministerstwo obrony ponownie stwierdziło, że Ankara nie dopuści do „niezatwierdzonych” działań na obszarach, które uważa za część swojego szelfu kontynentalnego, i ostrzegło, że projekt podmorskiego kabla musi uzyskać turecką zgodę. Ateny odrzucają to stanowisko, podkreślając, że działalność prowadzona jest na obszarze greckiej jurysdykcji lub na wodach międzynarodowych i nie wymaga zgody Turcji.
Reakcje Ankary nie ograniczają się jednak do GSI. W ostatnich miesiącach Turcja z większą intensywnością podnosi kwestię demilitaryzacji greckich wysp we wschodniej części Morza Egejskiego. Recep Tayyip Erdoğan, minister spraw zagranicznych Hakan Fidan oraz tureckie ministerstwo obrony powtarzają, że obecność greckich sił zbrojnych na wyspach narusza umowy międzynarodowe i – zgodnie z turecką wykładnią – stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa Turcji.
Ateny zdecydowanie odrzucają tę interpretację i podkreślają, że jedyną kwestią, która może być przedmiotem rozmów grecko‑tureckich, jest wyznaczenie granic morskich na Morzu Egejskim i we wschodniej części Morza Śródziemnego.
Równolegle pojawiło się nowe pole sporu w związku z dwoma „narodowymi parkami morskimi”, które Turcja ogłosiła w sierpniu. Ateny twierdzą, że tureckie decyzje wykraczają poza obszar tureckiej jurysdykcji i obejmują rejony greckiego szelfu kontynentalnego, a więc nie wywołują skutków prawnych.
Na początku września obecność tureckiego statku badawczego TÜBİTAK Marmara na południe od Kastelorizo doprowadziła do wymiany komunikatów NAVTEX między Atenami i Ankarą, przypominając, że spór o przynależność akwenów morskich pozostaje otwarty.
Ateny argumentują, że działania te służą wzmocnieniu zdolności odstraszania kraju i nie są wymierzone w Turcję. Z zainteresowaniem obserwowane będzie zatem kolejne pytanie: czy Rubio przekaże z Aten sygnały wzywające Turcję do powściągliwości, czy też zdecyduje się nie zabierać publicznie głosu w sprawie sporów grecko‑tureckich.
Rubio jedzie do Aten, a nie do Ankary
Być może najciekawszy wymiar polityczny tej wizyty kryje się w tym, czego w oficjalnym programie nie ma. Rubio odwiedzi Ateny, a jego trasa w dniach 5–8 października obejmuje Reykjavík, Ateny i Lizbonę, bez przystanku w Ankarze, co dotąd było regułą.
Choć brak Ankary w planie podróży amerykańskiego szefa dyplomacji nie może być automatycznie odczytywany jako amerykańska „stronniczość” w sporze grecko‑tureckim, jednoznaczna symbolika tej decyzji jest trudna do zignorowania.
Rubio nie przyjeżdża do Aten w ramach trasy, która miałaby zachować równy dystans między dwiema stolicami. Przylatuje na sformalizowany dialog strategiczny, któremu Waszyngton nadał rangę poprzez osobistą obecność ministra spraw zagranicznych. Rząd USA oficjalnie przedstawia Grecję jako ważnego partnera w dziedzinie obrony, energetyki i bezpieczeństwa regionalnego.
W tym sensie wizyta może być odczytywana jako dowód rosnącej strategicznej wagi, jaką Waszyngton przypisuje Grecji.
F‑35 i współpraca obronna
W części dotyczącej obronności rozmowy o F‑35 mają być jednym z najważniejszych punktów Strategicznego Dialogu.
Grecja podjęła już decyzję o zakupie F‑35. Kolejny etap dotyczy nie tylko dostawy samolotów, lecz także całego towarzyszącego im środowiska operacyjnego: uzbrojenia, sensorów, wsparcia logistycznego, szkolenia oraz integracji z pozostałymi zdolnościami greckich sił zbrojnych.
Dlatego dyskusja o uzbrojeniu, w jakie zostaną wyposażone greckie F‑35, ma szczególne znaczenie. Nie chodzi wyłącznie o kontrakt handlowy, lecz o to, w jaki sposób Grecja włączy samoloty piątej generacji w swoją ogólną strategię odstraszania.
Ateny będą jednocześnie dążyć do tego, by przekuć wizytę w namacalne pogłębienie współpracy obronnej.
Energetyka jako drugi filar wizyty
Grecja od kilku lat stara się utrwalić swoją rolę jako energetyczna brama na Bałkany i do Europy Środkowej. Amerykańska strategia z kolei kładzie nacisk na eksport amerykańskiego LNG, dywersyfikację źródeł energii w Europie oraz rozwój infrastruktury ograniczającej zależność energetyczną od Rosji.
Wizyta Rubio odbywa się kilka dni po publikacjach, które ponownie skierowały uwagę opinii publicznej na ambasador USA w Atenach, Kimberly Guilfoyle.
„Wall Street Journal” opublikował materiał, według którego podczas kolacji w Atenach w marcu Guilfoyle miała nawiązać do upadku rządu w Rumunii, sugerując – jak twierdzą źródła dziennika – że USA odegrały w tym rolę i mogłyby zrobić coś podobnego także w innym kraju. Grecki rząd zaprzeczył, by padła groźba wobec gabinetu Mitsotakisa, a prawnik Guilfoyle zakwestionował opis przebiegu rozmowy. Sekretarz generalny Nowej Demokracji, Konstantinos Kyranakis, który zapewniał, że był obecny na kolacji, również stwierdził, że nie padła żadna groźba pod adresem Grecji.
Sam amerykański minister spraw zagranicznych publicznie udzielił Guilfoyle wsparcia, a jego obecność w Atenach siłą rzeczy stanowi także sygnał politycznego poparcia dla ambasador.
Strategiczny Dialog Grecja–USA
Strategiczny Dialog zainaugurowano w 2018 roku i stanowi on główne ramy instytucjonalne dla regularnego monitorowania, całościowej oceny oraz dalszego rozwijania współpracy dwustronnej. USA prowadzą Strategiczne Dialogi z wybranymi partnerami w Europie, Azji i Afryce, wśród których są Grecja i Cypr.
Piąta runda Strategicznego Dialogu Grecja–USA odbyła się w Waszyngtonie w lutym 2024 roku. Od chwili jego uruchomienia współpraca dwustronna znacząco się rozszerzyła, szczególnie w obszarach obrony i bezpieczeństwa, energetyki i infrastruktury, technologii cyfrowych oraz zacieśniania więzi między społeczeństwami obu krajów.
W ostatnim okresie Grecja dołączyła do amerykańskich inicjatyw „Artemis Accords” dotyczących współpracy kosmicznej (2024) oraz Pax Silica, która ma koordynować inwestycje w zaawansowane technologie i infrastrukturę sztucznej inteligencji (2026).
Przeprowadzenie szóstej rundy w Atenach, z udziałem amerykańskiego ministra spraw zagranicznych i tak szeroką agendą, dodaje jeszcze jeden poziom instytucjonalny relacjom dwustronnym. Dzieje się to w momencie, gdy obronność, energetyka, żegluga, technologia, handel i inwestycje, a także rozwój sytuacji w regionie są ze sobą coraz ściślej powiązane.