Wraz z tym, jak załogowe loty kosmiczne coraz dalej przesuwają granice ludzkich możliwości, naukowcy starają się lepiej zrozumieć i ograniczyć zarówno fizyczne, jak i psychiczne skutki podróży kosmicznych dla człowieka.
Załoga misji kosmicznej Artemis II wróciła na Ziemię po pokonaniu 406 771 km w kierunku niewidocznej strony Księżyca, czyli dalej niż kiedykolwiek wcześniej poleciał człowiek.
REKLAMA
REKLAMA
Eksperci starają się zrozumieć, jak tak dalekie podróże wpływają na organizm ludzki. Misje kosmiczne stają się coraz częstsze i dłuższe, a związane z nimi zagrożenia zdrowotne wykraczają daleko poza warunki, z jakimi mamy do czynienia na Ziemi.
NASA wyróżnia pięć głównych zagrożeń związanych z lotami kosmicznymi: promieniowanie, izolację i zamknięcie w ograniczonej przestrzeni, dużą odległość od Ziemi, wpływ grawitacji (lub jej brak), a także kontakt z zamkniętym lub potencjalnie nieprzyjaznym środowiskiem.
Jak zmienia się ludzkie ciało w kosmosie?
Organizm człowieka nie jest przystosowany do warunków panujących w przestrzeni kosmicznej.
Zmiany grawitacji lub jej długotrwały brak mogą prowadzić do osłabienia kości, zaburzeń w rozkładzie płynów w organizmie, w tym w mózgu, a także do pogorszenia pracy serca.
Nawet przejścia między różnymi poziomami grawitacji mogą wywoływać chorobę lokomocyjną oraz problemy z orientacją przestrzenną u astronautów.
Z najnowszych danych NASA wynika, że opracowanie metod poprawy wydolności człowieka w takich warunkach jest jednym z kluczowych priorytetów przy planowaniu przyszłych misji na Księżyc i Marsa.
Niska grawitacja wpływa również na układ sercowo-naczyniowy, a skala tych zmian zależy od długości misji i nasila się wraz z jej trwaniem.
Zmiany w układzie krążenia mogą prowadzić do zakrzepów, zaburzeń rytmu serca oraz obniżenia ciśnienia tętniczego.
Według NASA kości tracą od 1 do 1,5 proc. swojej gęstości każdego miesiąca podczas misji trwających od czterech do sześciu miesięcy.
Długotrwały stan nieważkości powoduje także przemieszczenie płynów w organizmie, co może wpływać na wzrok oraz ciśnienie wewnątrzczaszkowe.
Zjawisko to określa się jako zespół neurookulistyczny związany z lotami kosmicznymi (spaceflight-associated neuro-ocular syndrome).
Zmiany nawyków i planu dnia
W kosmosie czas oraz codzienny rytm funkcjonują inaczej niż na Ziemi. Astronauci doświadczają nieregularnych cykli światła i ciemności, co wpływa na ich sen oraz rytm dobowy.
Przykładowo, członkowie załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej obserwują aż 16 wschodów i zachodów Słońca w ciągu jednej doby, co znacząco zaburza ich naturalne wzorce snu.
Zmianie ulegają także inne elementy codziennej rutyny, przede wszystkim posiłki oraz dostępność i rodzaj żywności podczas misji.
Astronauci nie potrzebują dokładnie takiej samej ilości ani takiego samego składu składników odżywczych jak na Ziemi. Badania z wcześniejszych misji wykazały przypadki zbyt niskiego spożycia energii, płynów, wapnia oraz sodu wśród członków załogi.
Żywienie w kosmosie pełni więc podwójną rolę: musi zapewniać odpowiednią ilość energii, a jednocześnie dostarczać składników niezbędnych do ograniczania negatywnych skutków lotu kosmicznego.
Naukowcy NASA pracują nad tym, aby posiłki były jednocześnie bezpieczne, wartościowe odżywczo, trwałe, łatwe w przygotowaniu oraz na tyle urozmaicone, by zapobiegać monotonii i znużeniu menu.
Wyzwania dla zdrowia psychicznego
Oprócz obciążeń fizycznych lot w kosmos wpływa również na nastrój oraz zdrowie psychiczne astronautów.
Izolacja, zamknięcie w ograniczonej przestrzeni, oddalenie od Ziemi oraz silny stres mogą zwiększać ryzyko wystąpienia lęku, depresji i obniżenia morale.
NASA podkreśla, że badania nad utrzymaniem dobrej kondycji psychicznej załóg są kluczowe dla powodzenia i bezpieczeństwa przyszłych misji kosmicznych.
Agencje kosmiczne zalecają w tym celu m.in. prowadzenie dziennika, regularne ćwiczenia, słuchanie muzyki oraz utrzymywanie kontaktu z bliskimi.
Co się dzieje, gdy astronauta zachoruje w kosmosie?
Biorąc pod uwagę wszystkie opisane wcześniej zagrożenia zdrowotne, pojawia się pytanie, jak załoga radzi sobie w przypadku choroby podczas misji kosmicznej.
NASA podkreśla, że niezależnie od długości i celu lotu, każda misja załogowa w przestrzeni kosmicznej wymaga zapewnienia określonego zakresu opieki medycznej na pokładzie.
Aby jednak ograniczyć ryzyko konieczności leczenia w trakcie misji, agencja koncentruje się na działaniach profilaktycznych, takich jak suplementacja witamin, szczegółowe badania lekarskie oraz 14-dniowa kwarantanna przed startem.
Na podstawie najczęściej przewidywanych problemów zdrowotnych NASA odpowiednio dobiera i przygotowuje zasoby medyczne dostępne na pokładzie, tak aby możliwe było skuteczne reagowanie na najbardziej prawdopodobne lub najpoważniejsze zdarzenia medyczne.
Większość schorzeń można leczyć w sposób zbliżony do tego stosowanego na Ziemi. Ze względu na ograniczenia misji priorytet mają jednak leki o szerokim spektrum działania oraz możliwie niskim ryzyku działań niepożądanych.