Co roku 29 mln Europejczyków sięga po narkotyki, a rynek szacuje się na 31 mld euro. Rada Europejska przyjęła nowy plan, który ma całkowicie zmienić politykę UE – od egzekwowania prawa po ochronę zdrowia publicznego.
Plan przyjęty jednogłośnie ma na celu systematyczne rozbijanie zorganizowanej przestępczości narkotykowej. W tym celu wzywa największe porty UE do tworzenia sojuszy i ściślejszej współpracy przy zwalczaniu grup przestępczych. Zakłada też uderzenie w finanse przemytników oraz wprowadzenie całkowitych zakazów dla części substancji chemicznych wykorzystywanych do produkcji narkotyków syntetycznych.
REKLAMA
REKLAMA
W obszarze zdrowia plan przewiduje monitorowanie sytuacji na poziomie miast, możliwość wydawania do domu leków odwracających skutki przedawkowania oraz większe finansowanie usług leczniczych skierowanych do osób zmarginalizowanych, najbardziej narażonych na szkody związane z narkotykami.
To odpowiedź na narastający kryzys w UE. Najnowszy raport Agencji Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA) pokazuje, że używanie narkotyków w Europie osiągnęło bezprecedensowy poziom, a ponad 83 mln dorosłych sięgnęło po substancje nielegalne. Sytuacja pozostaje niestabilna, bo na rynku łatwo dostępne są silne, zróżnicowane i często zafałszowane środki. Agencja odnotowuje ponad 7600 zgonów z powodu przedawkowania rocznie.
Wzrost użycia niektórych narkotyków
Kryzys narkotykowy w Europie nie sprowadza się już tylko do skali konsumpcji. Coraz większym problemem jest dynamiczny rynek, na którym coraz mocniejsze substancje i elastyczne sieci przemytnicze wystawiają na próbę służby porządkowe i systemy ochrony zdrowia.
„Przyczyn jest wiele. Trudno wskazać jeden czynnik, bo rynek reaguje na wiele zjawisk, a są to rosnący poziom zorganizowanej przestępczości [...], szersza dostępność substancji [...]. Widzimy też, że Europa coraz częściej staje się miejscem ich produkcji [...]” – mówi dyrektor wykonawczy Agencji Unii Europejskiej ds. Narkotyków, dr Lorraine Nolan.
Z danych EUDA wynika, że najczęściej używanym nielegalnym narkotykiem pozostają konopie indyjskie; w ostatnim roku sięgnięcie po nie zadeklarowało ok. 15,4 mln młodych dorosłych w wieku 15–34 lat.
Kokaina jest na drugim miejscu – używa jej ok. 2,5 mln młodych dorosłych. Rynek staje się jednak coraz bardziej złożony i groźny: dostępność kokainy pozostaje wysoka, w 57 proc. monitorowanych miast europejskich rosną jej ślady w ściekach, a coraz większą rolę odgrywają substancje syntetyczne.
Przemyt staje się coraz bardziej wyrafinowany
W ciągu pięciu lat w związku z funkcjonowaniem portów morskich UE przejęto co najmniej 1826 ton nielegalnych narkotyków. Sieci przestępcze wciąż opierają się na komercyjnym transporcie kontenerowym przez duże porty, takie jak Antwerpia i Rotterdam, ale przenoszą część działalności do mniejszych portów, by utrudnić wykrycie.
Roczne przejęcia kokainy sięgają 330 ton, a liczba pojedynczych konfiskat wzrosła do 97 tys. Grupy przestępcze coraz częściej dzielą ładunki na mniejsze partie, aby ograniczyć ryzyko dużych strat, gdy poszczególne transporty zostaną przechwycone.
Europa staje się nie tylko kluczowym rynkiem zbytu, ale także ważnym ośrodkiem produkcji. W ciągu jednego roku służby zlikwidowały 42 miejsca ekstrakcji kokainy, 110 laboratoriów amfetaminy oraz ok. 4 tys. nielegalnych upraw konopi. W połączeniu z 1,6 mln wykroczeń i przestępstw narkotykowych rejestrowanych co roku w UE ustalenia EUDA pokazują rynek coraz bardziej odporny, elastyczny i trudny do rozbicia.
Ciężar dla zdrowia publicznego
W ciągu jednego roku w całej UE odnotowano co najmniej 7600 zgonów spowodowanych użyciem narkotyków, przy czym większość przypadków dotyczyła mieszania kilku substancji. Izby przyjęć i programy redukcji szkód są pod coraz większą presją z powodu takich zjawisk jak rosnące użycie cracku i rozprzestrzenianie się nowych opioidów syntetycznych.
Opioidy pozostają grupą narkotyków najczęściej powiązaną ze śmiertelnymi przedawkowaniami, często w połączeniu z innymi substancjami syntetycznymi. EUDA ostrzega szczególnie przed rosnącym użyciem opioidów syntetycznych, takich jak nitazeny i orfiny, które wiąże się ze śmiertelnymi zatruciami i nagłymi przyjęciami do szpitali w całej Unii. Wymagają one skrajnie intensywnych interwencji medycznych, bo różnica między pojedynczą dawką a dawką śmiertelną jest bardzo niewielka.
Monitoring ścieków pokazuje również rosnące zużycie kokainy w wielu europejskich miastach, a crack dodatkowo obciąża programy redukcji szkód i placówki leczenia uzależnień.
W ciągu pięciu lat czterokrotnie wzrosła liczba programów terapeutycznych specjalnie ukierunkowanych na uzależnienie od ketaminy, co zmusza ośrodki do szybkiego dostosowania swojej struktury.
„Te wzrosty konsumpcji [...] wywierają dodatkową presję na system ochrony zdrowia. Ośrodki leczenia muszą reagować na szersze spektrum substancji oraz na bardziej złożone problemy zdrowotne i społeczne pacjentów. Chcielibyśmy jednak odwrócić perspektywę i wpisać to z powrotem w ramy działań profilaktycznych, leczenia, reintegracji społecznej...” – wyjaśnia Światowa Federacja Przeciw Narkotykom (WFAG).
„Gdy ludzie otrzymują wsparcie w wychodzeniu z uzależnienia, zdobywaniu wykształcenia i pracy, korzyści dotyczą nie tylko ich życia. Znacząco spadają też długoterminowe koszty dla systemów opieki zdrowotnej, pomocy społecznej i zabezpieczenia socjalnego” – dodaje federacja.
Strategia
Aby zwalczać nielegalne narkotyki, Komisja Europejska zaproponowała w grudniu 2025 r. nową unijną strategię narkotykową. Nawiązuje ona do poprzedniej strategii na lata 2021–2025, mocniej akcentując kwestie bezpieczeństwa i gotowości.
Zdaniem WFAG poprzednia strategia nie zakończyła się fiaskiem – przyniosła znaczący postęp w monitorowaniu zjawiska i egzekwowaniu prawa. „Musimy jednak pamiętać, że rynek narkotykowy stale się zmienia [...], a te procesy tworzą nowe wyzwania, które wymagają od nas dostosowania odpowiedzi” – tłumaczy federacja.
Strategia opiera się na pięciu filarach. Pierwszy dotyczy gotowości, by lepiej przewidywać i śledzić rozwój sytuacji narkotykowej. W praktyce oznacza to szybszy monitoring i gromadzenie danych o trendach oraz bardziej skoordynowaną wymianę informacji ponad granicami.
„Największą pozytywną zmianą jest ambicja, by działać z wyprzedzeniem, a nie tylko reagować. Strategia zakłada bardziej zintegrowane podejście, łączące profilaktykę, leczenie i redukcję szkód, obejmującą także szkody środowiskowe i społeczne” – wyjaśnia WFAG.
Programy profilaktyczne i informacyjne mają ograniczać używanie narkotyków i rozwój uzależnień. Osoby z zaburzeniami związanymi z narkotykami mogą zyskać szerszy dostęp do leczenia, wsparcia społecznego i programów reintegracji. Zaniedbanie zapobiegania uzależnieniom generuje ogromne koszty dla społeczeństwa, ale – jak podkreśla federacja – nie zawsze jest to w ten sposób przedstawiane, bo nie da się tego od razu pokazać w liczbach.
Trzeci filar wzmacnia bezpieczeństwo wewnętrzne poprzez ostrzejsze działania wobec zorganizowanej przestępczości, w tym współpracę sektora publicznego i prywatnego przy wykrywaniu narkotyków w przesyłkach pocztowych, odrębną strategię dla portów UE oraz zdecydowane działania na rzecz likwidacji laboratoriów produkcyjnych. UE zaostrza też kontrolę nad prekursorami, czyli substancjami chemicznymi legalnie stosowanymi np. w bateriach czy kosmetykach, a nielegalnie używanymi do produkcji narkotyków.
Działania z zakresu redukcji szkód mają chronić ludzi przed najpoważniejszymi skutkami używania narkotyków, takimi jak przedawkowanie czy choroby zakaźne, a także przed wciąganiem młodych osób do struktur przestępczych.
Ostatni filar podkreśla globalny wymiar walki z narkotykami: zakłada zacieśnienie współpracy międzynarodowej i partnerstw służb ścigania z państwami spoza UE.
Równolegle przyjęto unijny plan działania dotyczący przemytu narkotyków, który przewiduje 19 konkretnych działań przeciw sieciom przestępczym, w tym lepsze narzędzia wykrywania, współpracę sektora publicznego i prywatnego w zwalczaniu nielegalnego obrotu drogą pocztową oraz ostrzejsze zasady dotyczące szybkich łodzi przewożących narkotyki.
Państwa członkowskie i agencje UE
Państwa członkowskie muszą przygotować się i dostosować swoje struktury krajowe, aby wdrożyć strategię zarówno w systemie ochrony zdrowia i opieki społecznej, jak i w służbach porządku publicznego.
„Mimo istniejących luk opisałabym tę sytuację jako dynamicznie się poprawiającą, z bardzo zaangażowanymi państwami członkowskimi, które ściśle z nami współpracują [...]” – mówi Nolan.
Pierwszy filar wymaga od rządów krajowych unowocześnienia systemów gromadzenia danych, wzmocnienia działań profilaktycznych oraz szybszego uruchamiania medycznych środków zaradczych w razie nagłych zaostrzeń sytuacji. W obszarze zdrowia publicznego państwa mają rozwijać programy zapobiegania, poszerzać dostęp do terapii opartych na dowodach naukowych i wzmacniać krajowe ośrodki leczenia, tak aby zapewnić niedrogą, wysokiej jakości opiekę zdrowotną i społeczną. Filar dotyczący bezpieczeństwa zachęca do usprawnienia krajowych systemów wykrywania, śledztw i ścigania poprzez działania ukierunkowane m.in. na odzyskiwanie mienia z przestępstw oraz zwalczanie przenikania przestępczości do legalnego biznesu.
Państwa członkowskie muszą różnie priorytetyzować elementy swoich systemów, zależnie od krajowej sytuacji. Dla Belgii i Niderlandów największym wyzwaniem będzie wzmocnienie bezpieczeństwa i odporności portów, bo wciąż pozostają one głównymi punktami przerzutowymi. Niemcy, Włochy i Francja notują najwyższą liczbę osób wstrzykujących sobie narkotyki, co wymaga silniejszych programów profilaktycznych, lepszej opieki społecznej oraz inicjatyw ostrzegawczo-informacyjnych.
EUDA ma wspierać państwa członkowskie jako „kluczowy partner we wdrażaniu strategii w każdym z pięciu filarów” – podkreśla Nolan.
„Naszą rolą jest przede wszystkim promowanie działań i interwencji opartych na dowodach naukowych. Współpracujemy też z krajowymi punktami kontaktowymi przy monitorowaniu sytuacji [...]. W ramach systemu wdrażania strategii powierzono nam zadanie pomagania w mierzeniu efektów wynikających z jej realizacji”.
Nolan podkreśla, że kluczowe pozostaje współdziałanie Frontexu i Europolu we wspieraniu państw członkowskich. Frontex ma chronić bezpieczeństwo wewnętrzne Unii, zwalczając przemyt narkotyków na granicach zewnętrznych, a Europol – jako centrum wymiany informacji – będzie monitorował rynek narkotykowy i koordynował transgraniczne śledztwa.
„Bardziej niż kiedykolwiek wcześniej działamy w czasie, gdy ta partnerska współpraca jest absolutnie kluczowa. Szukamy każdej okazji, by ją zacieśniać i pozostać skupionymi na celach zarówno samej strategii, jak i ram jej wdrażania” – mówi Nolan w rozmowie z Euronews.