W 1901 roku wrak statku u wybrzeży greckiej wyspy Antikytera odsłonił brązowy mechanizm sprzed ponad 2 tys. lat, który obliczał cykle Księżyca, Słońca i zaćmienia. Dziś uważa się go za pierwszy analogowy komputer w historii.
W 1901 roku grupa poławiaczy gąbek natrafiła u wybrzeży greckiej wyspy Antykitera na szczątki rzymskiego wraku. Wśród amfor i posągów znaleziono skorodowany blok z brązu i drewna, który przez lata wymykał się jednoznacznej interpretacji. Z czasem okazało się, że to jeden z najdokładniej przebadanych obiektów w archeologii: mechanizm przekładni datowany na lata 150–100 p.n.e., zaprojektowany do obliczania położeń ciał niebieskich i przewidywania zaćmień.
REKLAMA
REKLAMA
Wrak skrywający więcej, niż się wydawało
Artefakt jest dziś przechowywany w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach, a datowanie wskazuje, że powstał pod koniec II lub na początku I wieku p.n.e., mniej więcej w czasie zatonięcia statku, który go przewoził.
Jedna z najczęściej przytaczanych hipotez, opisana w Projekcie Badawczym Mechanizmu z Antykitery, wskazuje na pochodzenie związane z koloniami korynckimi, prawdopodobnie Syrakuzami, a więc ze szkołą Archimedesa. Dokładne autorstwo wciąż jednak nie zostało potwierdzone.
Urządzenie łączyło ponad 30 ręcznie napędzanych przekładni z brązu, odwzorowujących cykle Księżyca, Słońca i znanych wówczas planet, a także wykorzystywało układ przekładni epicyklicznych, podobny do współczesnego mechanizmu różnicowego, aby kompensować nieregularności orbit.
Z przodu niewielka kula, w połowie biała, w połowie czarna, obracała się, pokazując dokładną fazę Księżyca. Z tyłu co najmniej cztery tarcze przedstawiały cykl metoński, cykl Saros, kalendarz panhelleńskich zawodów sportowych oraz tzw. exeligmos, wykorzystywany do precyzyjniejszego wyznaczania zaćmień.
Dekady badań rentgenowskich, żeby rozwiązać zagadkę...
Zrozumienie tych elementów, pokruszonych i skorodowanych przez morze, zajęło dziesięciolecia. W 1959 roku fizyk Derek de Solla Price rozpoczął badania 82 odnalezionych fragmentów; później, razem z greckim fizykiem jądrowym Charalampossem Karakalosem, wykonał pierwsze zdjęcia wnętrza mechanizmu promieniami rentgenowskimi i gamma. W ten sposób odkryli 27 kół zębatych, niektóre z nawet 127 i 235 zębami – poziom precyzji, który zaskoczył środowisko naukowe i sprawił, że w 2017 roku Google poświęciło urządzeniu specjalny doodle, uznając je za pierwszą mechaniczną maszynę liczącą w dziejach.
...czy naprawdę działał?
Nie wszystko jest jednak jasne. Kolejne badania Tony’ego Freetha i Alexandra Jonesa, oparte na symulacjach działania mechanizmu, wykazały, że jego wskaźnik położenia Marsa mógł mylić się nawet o 38 stopni, margines błędu, który badacze tłumaczą nie wadami wykonania, lecz ograniczeniami samej ówczesnej astronomii greckiej.
Nowsze analizy idą jeszcze dalej i sugerują, że nawet niewielka niedokładność wykonania mogła doprowadzić do zacinania się lub poślizgu mechanizmu. Na nowo stawia to pytanie, czy urządzenie rzeczywiście działało w pełni sprawnie, czy też w praktyce było bardziej efektowne niż użyteczne.
Zainteresowanie mechanizmem nie słabnie. W różnych częściach świata powstają jego modele w skali z myślą o edukacji, jak meksykański projekt Monumental Mecanismo de Anticitera, pomyślany jako narzędzie kształcenia nowych fizyków i inżynierów.
Jego pomysłodawca, badacz Raúl Pérez Enríquez, tak podsumowuje fascynację, jaką wciąż budzi ten artefakt: „To wszechświat świata antycznego oglądany z nowej perspektywy, z Ziemią w centrum i planetami krążącymi wokół niej, dokładnie tak, jak wyobrażali to sobie Grecy ponad dwa tysiące lat temu.