Trzy szwajcarskie muzea oddały Nigerii 18 brązów z Beninu, robiąc kolejny krok w trwającej od dekad walce kraju o odzyskanie zrabowanego dziedzictwa.
Zrabowane dziedzictwo kulturowe Nigerii powoli wraca do domu.
REKLAMA
REKLAMA
W poniedziałek władze Szwajcarii przekazały Nigerii 18 artefaktów zrabowanych w czasach kolonialnych podczas uroczystości w Muzeum Narodowym w Lagos.
Zwrot jest efektem współpracy szwajcarskich muzeów z nigeryjskimi partnerami w ramach programu Benin Initiative Switzerland. Uruchomiono go w 2021 roku, aby zbadać pochodzenie obiektów z Beninu znajdujących się w szwajcarskich zbiorach.
Poniedziałkowa ceremonia była pierwszym krokiem w realizacji porozumienia podpisanego w marcu 2026 roku, w którym Szwajcaria zobowiązała się do przekazania Nigerii własności 28 obiektów.
„Zwrot naszego dziedzictwa kulturowego oznacza coś więcej niż odzyskanie artefaktów. Pokazuje siłę dialogu, zaufania i współpracy międzynarodowej” – napisała na platformie X minister kultury Nigerii, Hannatu Musa Musawa.
Z Etnograficznego Muzeum Uniwersytetu w Zurychu pochodziło czternaście obiektów, z Muzeum Rietberg w Zurychu dwa, a z Musée d’Ethnographie de Genève kolejne dwa.
18 artefaktów wchodzi w skład słynnych Benin Bronzes, czyli zbioru setek rzeźb i płaskorzeźb, głównie z metalu i kości słoniowej, które zdobiły królewski pałac Królestwa Beninu, na terenie dzisiejszego nigeryjskiego stanu Edo na południu kraju. Pełniły funkcje polityczne i religijne i były kluczowe dla potęgi królestwa.
Brytyjskie wojska kolonialne zrabowały większość tych obiektów podczas brutalnej wyprawy karnej w 1897 roku, w której zginęły tysiące ludzi.
Po krwawej napaści Królestwo Beninu włączono do kolonialnej Nigerii. Zrabowane przedmioty trafiły później do ponad 130 muzeów w 20 krajach, głównie w Zjednoczonym Królestwie i Niemczech.
Podczas ceremonii przekazania w Lagos zwrócono też bransoletę z brązu oraz cztery archeologiczne monolity z nigeryjskiego regionu delty Nigru, które – jak poinformował w oświadczeniu Szwajcarski Federalny Departament Spraw Wewnętrznych – „zostały zajęte w Szwajcarii w ramach postępowania karnego, a następnie przekazane państwu”.
Szwajcaria i Nigeria podpisały też porozumienie o współpracy na rzecz lepszej ochrony dziedzictwa kulturowego, będące częścią „szerszych działań na rzecz naprawienia dziejowej niesprawiedliwości”.
Dekady walki o zwrot zagrabionych artefaktów
Historycy sztuki dowiedli, że apele państw i społeczności z Afryki o zwrot dóbr zagrabionych w okresie kolonialnym są tak stare jak same kradzieże. Realne zwroty zaczęły się jednak urzeczywistniać dopiero w ostatnich latach, a Nigeria jest wśród krajów stojących na czele tej walki.
W ubiegłym roku Holandia zwróciła Nigerii 119 brązów z Beninu, co było jak dotąd największym fizycznym przekazaniem tych artefaktów temu krajowi.
W lutym 2026 roku Uniwersytet w Cambridge przekazał nigeryjskiej Narodowej Komisji ds. Muzeów i Zabytków (NCMM) prawa własności do 116 brązów z Beninu; fizyczne przewiezienie obiektów wciąż musi zostać zorganizowane.
Inne państwa Afryki również odnoszą sukcesy na tym polu. Benin otrzymał w 2021 roku z Francji 26 królewskich skarbów; proces ten został przedstawiony w nagrodzonym dokumentalnym filmie Mati Diop Dahomey. Francuskie wojska kolonialne zrabowały te przedmioty podczas kolonizacji królestwa Dahomey w 1892 roku.
Na początku tego roku władze Francji zwróciły też Wybrzeżu Kości Słoniowej święty „mówiący” bęben Djidji Ayôkwé, 110 lat po jego zajęciu przez administrację kolonialną.
Spór o restytucję wciąż jednak naznaczony jest zastrzeżeniami i konfliktami. Nigeria skierowała w październiku 2021 roku formalny wniosek o repatriację do Muzeum Brytyjskiego. Instytucja posiada ponad 900 obiektów z Królestwa Beninu, w tym 203 brązy z Beninu, ale jak dotąd odmawia ich zwrotu, powołując się na zasadę prawnej niezbywalności swoich zbiorów.
Spory o własność mogą trwać nawet po zakończeniu procesu repatriacji. W listopadzie 2025 roku demonstranci przerwali inaugurację Muzeum Sztuki Afryki Zachodniej w nigeryjskim Benin City, twierdząc, że sposób obchodzenia się z odzyskanymi artefaktami narusza autorytet tradycyjnych władz miasta. Otwarcie muzeum odłożono na czas nieokreślony.
Część obiektów zwróconych w poniedziałek przez Szwajcarię trafi na wystawę w Muzeum Narodowym w Lagos, większość wróci jednak do swojego pierwotnego miejsca w stanie Edo, gdzie zostanie tymczasowo zdeponowana w Muzeum Narodowym w Benin City.
„NCMM planuje stworzyć galerię na światowym poziomie, w której zostaną pokazane wszystkie niedawno zwrócone artefakty z Beninu. Obejmie ona nie tylko obiekty przekazane przez Szwajcarię, lecz także zwroty z ubiegłego roku z Holandii oraz oczekiwane przekazanie zbiorów z Cambridge” – poinformował Szwajcarski Federalny Departament Spraw Wewnętrznych.