Europa apeluje, by gospodarstwa domowe były samowystarczalne przez pierwsze trzy dni kryzysu: zapasy jedzenia, wody, leków, gotowe torby ewakuacyjne i plan awaryjny na klęski żywiołowe oraz zagrożenia spowodowane przez ludzi.
Komisarz UE ds. gotowości, zarządzania kryzysowego i równości, Hadja Lahbib, 3 listopada przedstawiła nowe unijne wytyczne dotyczące przygotowania na sytuacje nadzwyczajne.
Celem dokumentu jest uczynienie przygotowania na kryzysy elementem codziennego życia. Ma on pomóc gospodarstwom domowym zaspokoić podstawowe potrzeby przez co najmniej pierwsze 72 godziny, gdy służby ratunkowe pracują na granicy możliwości.
Wytyczne obejmują cały zakres działań: od gromadzenia zapasów awaryjnych i współpracy z innymi, przez podejmowanie decyzji pod presją, nauczanie gotowości już w pierwszych etapach edukacji, po przekazywanie informacji o ryzyku.
„Wytyczne powstały we współpracy z państwami członkowskimi UE oraz państwami uczestniczącymi w unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności (UCPM). To był proces zbiorowy, obejmujący warsztaty i konsultacje” – wyjaśniła Lahbib.
Inicjatywa jest odpowiedzią na falę cyberataków, ataków z użyciem dronów, sabotażu infrastruktury krytycznej oraz klęsk żywiołowych. Zdarzenia te potrafią sparaliżować łączność, transport i sieci energetyczne, pozostawiając całe społeczności bez wsparcia.
Dlaczego teraz?
Zagrożenia mają wiele postaci, część z nich jest bardzo blisko. Choć Komisja Europejska uznaje pełnowymiarową wojnę za mało prawdopodobną, bliskość Ukrainy oznacza dla Unii dodatkową podatność na ryzyko. Wspólnota mierzy się z utrzymującą się agresją Rosji wobec Ukrainy, niestabilnością na Bliskim Wschodzie oraz powodowanymi przez zmiany klimatu powodziami i pożarami lasów, a także ze wzrostem sabotażu, wtargnięć dronów i cyberataków.
Komisja przyjęła w marcu 2025 roku unijną strategię gotowości, która ma przesunąć Europę od reaktywnego zarządzania kryzysowego w stronę proaktywnej obrony. Jednak znaczenie nowych wytycznych wyraźnie wzrosło pod koniec 2026 roku, po serii incydentów hybrydowych w całej Europie.
Pod koniec października hakerzy zdalnie przejęli sterowanie lodówkami podłączonymi do internetu w dziesiątkach supermarketów w siedmiu krajach UE: Belgii, Luksemburgu, Niderlandach, Szwecji, Finlandii, Estonii i Irlandii. Przełączyli agregaty chłodnicze na tryb «defrost», podnieśli temperaturę i zniszczyli tony żywności. Podobny atak na początku października uderzył w około 700 supermarketów we Francji. Francuskie władze przypisały go hakerom powiązanym z Korpusem Strażników Rewolucji Islamskiej Iranu.
Od 3 listopada przez tydzień fala anonimowych alarmów bombowych objęła co najmniej 20 europejskich lotnisk, ponad 35 lotów komercyjnych oraz publicznych nadawców. Choć wszystkie okazały się fałszywe, spowodowały awaryjne lądowania, eskortę myśliwców i ewakuacje terminali w Belgii, Francji, Włoszech, Irlandii, Portugalii i Danii. Władze Irlandii i Francji badały możliwą ingerencję z zagranicy i uznały, że celem było wyczerpanie zasobów służb ratunkowych oraz wywołanie paniki wśród ludności.
W ciągu całego 2026 roku urzędnicy UE informowali także o podejrzeniach sabotażu i wtargnięciach dronów w pobliżu kluczowych sieci energetycznych i transportowych, w tym o odkryciu drona z ładunkiem wybuchowym na lotnisku Leipzig/Halle w Niemczech w sierpniu 2026 roku.
Jak się przygotować
Nowe zasady koncentrują się na tym, by gospodarstwa domowe były w stanie zaspokoić najważniejsze potrzeby przez co najmniej pierwsze trzy dni, zanim dotrze pomoc służb. Oznacza to posiadanie wystarczającej ilości żywności, wody i gotówki, a także praktycznych umiejętności, takich jak gotowanie bez prądu czy udzielanie pierwszej pomocy. W domach powinny powstać plany awaryjne oraz torby ewakuacyjne z ważnymi dokumentami i lekarstwami, gotowe do zabrania, jeśli konieczna będzie ewakuacja.
Celem nie jest stworzenie jednego, wspólnego dla całej Europy zestawu awaryjnego, lecz pomoc rządom krajowym w przygotowaniu jasnych wskazówek, jak najlepiej przygotować się na sytuacje nadzwyczajne.
„Nie istnieje uniwersalny zestaw awaryjny dla wszystkich. Każdy powinien dostosować go do własnych potrzeb, otoczenia i położenia geograficznego. Trzeba kierować się zdrowym rozsądkiem i dobrym osądem, dobierając jego zawartość” – powiedziała Lahbib.
Zasady zachęcają także władze krajowe, by za pomocą badań i ankiet regularnie sprawdzały, czy gospodarstwa domowe rozumieją ryzyka, podjęły praktyczne kroki i są w stanie zaspokoić podstawowe potrzeby.
Edukacja dotycząca bezpieczeństwa, dostosowana do wieku, powinna zostać włączona do wychowania przedszkolnego i nauczania w szkołach podstawowych. Ma pomóc dzieciom zdobyć wiedzę i umiejętności potrzebne do rozpoznawania ryzyka, stosowania się do ostrzeżeń, dzwonienia pod numer 112 oraz udzielania podstawowej pierwszej pomocy. Gotowość można przekazywać poprzez codzienne zajęcia, zabawę i rutynowe czynności, bez nakładania na szkoły dodatkowych obciążeń i bez wywoływania strachu czy niepokoju.
Gotowość musi być inkluzywna i dostępna dla wszystkich, tak aby każdy mógł zrozumieć ryzyka, dotrzeć do informacji i działać bezpiecznie. Ewakuacje, transport i miejsca schronienia muszą uwzględniać różne potrzeby w zakresie dostępności oraz angażować osoby z niepełnosprawnościami w proces planowania. Ratownicy udzielający pierwszej pomocy powinni przechodzić szkolenia rozwijające wiedzę i umiejętności potrzebne do skutecznej komunikacji, rozpoznawania szczególnych potrzeb wsparcia oraz zapewnienia dostępnej pomocy i ochrony.
Władze publiczne powinny informować o potencjalnych zagrożeniach w sposób zrozumiały, budzący zaufanie i umożliwiający podjęcie działania. Powinny dostarczać obywatelom terminowych, wiarygodnych i dostępnych informacji przed sytuacją nadzwyczajną, w jej trakcie i po niej. Może to oznaczać korzystanie z odpowiednich kanałów komunikacji dostosowanych do lokalnego kontekstu lub konkretnych grup społeczno‑demograficznych, przeciwdziałanie dezinformacji oraz łączenie informacji z jasnymi zaleceniami.
Dlaczego akurat 72 godziny?
Pierwsze trzy dni po kryzysie lub katastrofie są kluczowe.
„Siedemdziesiąt dwie godziny to mniej więcej czas, którego władze potrzebują, by ocenić skalę szkód, zmobilizować siły i dotrzeć do osób, które nie są w stanie poradzić sobie same […]. Po trzecim dniu można oczekiwać, że zorganizowane wsparcie zacznie być dostępne” – wyjaśniła Ieva Birka, główna badaczka Bałtyckiego barometru indywidualnej gotowości kryzysowej na Uniwersytecie Łotewskim.
Ten przedział czasowy pochodzi z raportu z 2024 roku autorstwa Sauli Niinistö, byłego prezydenta Finlandii, zatytułowanego „Better Together”. Dokument wzywa społeczności do samodzielności w różnych typach sytuacji nadzwyczajnych.
Pierwsze 72 godziny to również okres największej presji na służby ratunkowe, które szukają ocalałych w zawalonych budynkach oraz przywracają działanie sieci łączności i energetycznych. Samowystarczalność gospodarstw domowych może odciążyć służby, pozwalając im „priorytetowo traktować poszkodowanych i osoby najbardziej zagrożone” – dodała Birka. Jednocześnie „nie może ona zastąpić profesjonalnej pomocy. Żadne środki przygotowania w domu nie zastąpią ratownictwa, gaszenia pożarów ani opieki nad ofiarami urazów”.
Trzeba jednak traktować ten okres raczej jako orientacyjną zasadę, bo obciążenie służb zależy od rodzaju kryzysu. „W czasie powodzi lub wichury zapotrzebowanie na pomoc jest największe na początku, gdy prowadzi się akcje ratunkowe i ewakuację, a później przesuwa się na etap odbudowy. Cyberatak na infrastrukturę krytyczną przebiega inaczej – presja może narastać powoli i utrzymywać się długo” – powiedziała Birka w rozmowie z Euronews.
Wytyczne zalecają, by dążyć do samowystarczalności przez dłuższy czas. „72 godziny to minimum, nie górna granica. W przypadku długiej przerwy w dostawach prądu, kampanii hybrydowej czy wojny czwarty dzień może wyglądać tak samo jak pierwszy” – stwierdziła Birka w rozmowie z Euronews.
Najczęściej długotrwałej samowystarczalności wymagają ataki z użyciem broni, ponieważ „infrastruktura jest celowo atakowana, zakłócenia trwają, a dostęp dla ratowników może być zablokowany” – wyjaśniła. Również cyberataki wymagają przygotowania na długie zakłócenia, gdyż „awarie przenoszą się z jednego systemu na kolejny i nikt nie jest w stanie przewidzieć, kiedy usługi zostaną przywrócone. Katastrofy naturalne w Europie są zazwyczaj lokalne, dzięki czemu pomoc może nadejść z pobliskich, nieobjętych kryzysem obszarów”.
Od zaleceń do wdrożenia
Unijne wytyczne dotyczące gotowości nie są wiążące, a ich wdrożenie w dużej mierze zależy od rządów krajowych, co prowadzi do różnic między państwami członkowskimi.
„Unia Europejska nie może zagwarantować, że obywatele są ‘tak samo przygotowani’. To odpowiedzialność każdego państwa członkowskiego” – powiedziała Lahbib w rozmowie z Euronews.
Dodała, że wytyczne mogą zbliżyć państwa do siebie dzięki praktycznym poradom, przykładom dobrych praktyk oraz listom kontrolnym, które pomagają wskazać obszary wymagające wzmocnienia gotowości.
Finlandia, Szwecja, Dania, Estonia, Łotwa i Litwa mają już dobrze rozwinięte systemy, takie jak fiński program 72 tuntia (72 godziny), który był jedną z inspiracji dla zaleceń UE. Szwecja rozsyła broszury kryzysowe do każdego gospodarstwa domowego, a Estonia radzi obywatelom, by przygotowali się na nawet tydzień bez zewnętrznej pomocy.
Niemcy, Polska, Czechy i Rumunia zostały skłonione do działania również przez bliskość wojny w Ukrainie. Niemcy zalecają obywatelom zgromadzenie zapasów na 10 dni, podczas gdy pozostałe trzy kraje wprowadziły programy gotowości na 72 godziny.
Lahbib podkreśliła, że UE opracowała wytyczne w konsultacji z państwami członkowskimi, co pozwoliło rządom dzielić się doświadczeniami i wzajemnie się uczyć.
„Państwa członkowskie były zaangażowane na każdym etapie. Wniosły cenny wkład” – zaznaczyła, wskazując na wymianę dobrych praktyk.
Jednak kraje takie jak Belgia, Francja oraz część państw Europy Zachodniej i Południowej pozostają w tyle. Według Centrum Studiów nad Polityką Europejską (CEPS) poziom przygotowania społeczeństwa jest tam niższy.
Gotowość rodzi też pytania o koszty. Nie każde gospodarstwo domowe stać na zakupy zapasów awaryjnych, co może sprawić, że społeczności o niższych dochodach będą podczas kryzysu bardziej narażone.
„Przygotowanie nie musi być drogie. Proste kroki mogą mieć realne znaczenie” – powiedziała Lahbib w rozmowie z Euronews, wskazując m.in. na rodzinne plany awaryjne i podstawowe wyposażenie, takie jak żywność, woda, lekarstwa i latarka.
To problem o wymiarze europejskim, ponieważ państwa członkowskie korzystają ze współdzielonych sieci energetycznych, transportowych i łańcuchów dostaw. Nierówny poziom przygotowania tworzy ponadgraniczne słabe punkty i może obciążyć unijny Mechanizm Ochrony Ludności, jeśli przerwy w dostawach prądu, cyberataki lub ekstremalne zjawiska pogodowe uderzą jednocześnie w wiele krajów.
Służby ratunkowe mogłyby zostać przeciążone i zacząć korzystać ze wspólnych europejskich rezerw, takich jak system rescEU. Paniczne zakupy w krajach słabiej przygotowanych mogłyby rozlać się na cały jednolity rynek, wywołując niedobory w sąsiednich regionach.
Państwa nieprzygotowane mogą stać się także najsłabszym ogniwem szerszej strategii UE, co pozwala przeciwnikom wykorzystywać luki i maksymalizować skalę zakłóceń.
Gotowość nie dotyczy jednak wyłącznie rządów i służb ratunkowych. Zależy też od tego, jak obywatele wspierają się nawzajem w czasie kryzysu.
„Gotowość to nie tylko to, co mamy w domu. Praktyczne umiejętności, wcześniejsze doświadczenia, silne sieci społeczne i wsparcie wewnątrz społeczności mogą mieć ogromne znaczenie” – powiedziała Lahbib w rozmowie z Euronews.
„Nie chodzi o zastępowanie roli władz” – dodała. „Chodzi o budowanie kultury wspólnoty i współodpowiedzialności: wszyscy jesteśmy w tym razem i każdy z nas ma swoją rolę do odegrania, pomagając sobie i innym najlepiej, jak potrafimy, gdy przychodzi kryzys”.