Europa tworzy genetyczną mapę swoich mieszkańców, która może zmienić sposób diagnozowania chorób i dobierania terapii. W projekcie uczestniczy również Cypr.
Czy w przyszłości leki będą projektowane z uwzględnieniem indywidualnych cech genetycznych pacjentów?
Czy lekarze będą mogli wcześniej określić, kto ma największe szanse na skuteczne leczenie, a kto jest bardziej narażony na działania niepożądane?
Czy dzięki badaniom genomu łatwiej będzie diagnozować choroby, których przyczyny wciąż pozostają nieznane?
Medycyna spersonalizowana przestaje być odległą wizją naukową. Niektóre jej rozwiązania są już wykorzystywane w praktyce klinicznej.
Ich szersze zastosowanie wymaga jednak znacznie lepszego poznania ludzkiego genomu i różnic genetycznych występujących między poszczególnymi populacjami.
Jednym z największych europejskich przedsięwzięć w tej dziedzinie jest program Genome of Europe ("Genom Europy").
W projekcie uczestniczy 49 partnerów z 27 krajów. Ich celem jest stworzenie wspólnej bazy odniesienia obejmującej co najmniej 100 tysięcy ludzkich genomów.
Ma ona odzwierciedlać genetyczną różnorodność mieszkańców Europy i stanowić podstawę przyszłych badań naukowych oraz zastosowań medycznych.
Budżet programu wynosi 45 mln euro, z czego 20 mln euro pochodzi z Komisji Europejskiej w ramach programu "Cyfrowa Europa".
Projekt oficjalnie rozpoczął się jesienią 2024 roku, a jego realizację zaplanowano na 42 miesiące.
W przedsięwzięciu uczestniczy również Cypr. Kraj reprezentuje Centrum Doskonałości Biobanków i Badań Biomedycznych biobank.cy działające przy Uniwersytecie Cypru.
Wkład cypryjskiego zespołu obejmuje sekwencjonowanie pełnych genomów co najmniej 310 ochotników. Uzyskane dane zasilą europejską bazę odniesienia.
Dlaczego Europa potrzebuje genetycznej mapy?
Większość ludzkiego DNA jest wspólna dla wszystkich ludzi. Niewielkie różnice genetyczne mogą jednak mieć istotne znaczenie dla zdrowia.
Pomagają lepiej zrozumieć dziedziczenie, predyspozycje do określonych chorób, a niekiedy także indywidualną reakcję organizmu na leki.
Warianty genetyczne nie występują jednak z taką samą częstotliwością we wszystkich populacjach.
Dlatego bazy danych opracowane przede wszystkim na podstawie materiału genetycznego wybranych grup nie zawsze pozwalają właściwie ocenić różnorodność innych społeczności.
Program Genome of Europe ma pomóc zmniejszyć tę dysproporcję. Jego celem jest stworzenie reprezentatywnego zbioru danych genetycznych, który będzie stanowił punkt odniesienia dla naukowców i lekarzy prowadzących badania w różnych częściach Europy.
"Populacje, takie jak ta na Cyprze, mają własną specyfikę" - wyjaśnia w rozmowie z Euronews profesor nadzwyczajna na Wydziale Nauk Biologicznych Uniwersytetu Cypru i dyrektorka Centrum Doskonałości Katarina Strati.
Jak podkreśla, poznanie genomu lokalnej populacji jest niezbędne.
Wyników badań prowadzonych w innych grupach etnicznych i społecznościach nie można bowiem automatycznie odnosić do mieszkańców Cypru.
Genom odniesienia pełni funkcję punktu porównawczego.
Dzięki niemu badacze mogą sprawdzić, czy wariant genetyczny wykryty u konkretnej osoby występuje również u innych przedstawicieli danej populacji.
Pozwala to określić, czy jest on częsty, czy rzadki, a w konsekwencji lepiej ocenić jego potencjalne znaczenie kliniczne.
Cypr tworzy własną mapę DNA
Prace nad mapowaniem cypryjskiego genomu w obecnej formie rozpoczęły się w 2019 roku - wyjaśnia profesor nadzwyczajna i dyrektorka Centrum Doskonałości Katarina Strati.
Ich celem jest opracowanie genetycznej mapy mieszkańców wyspy, która będzie wspierać badania medyczne i diagnostykę molekularną.
W ramach projektu Cypriot Human Genome Project (CYPROME) przeanalizowano już ponad 1000 egzomów cypryjskich ochotników.
Egzom to część genomu obejmująca odcinki genów kodujące białka. Jego analiza różni się od sekwencjonowania całego genomu, które pozwala zbadać znacznie większą część materiału genetycznego.
Znaczenie takiego przedsięwzięcia wyjaśnia starszy specjalista ds. bioinformatyki w Centrum Doskonałości biobank.cy Apostolos Malatras.
Jak tłumaczy, genom odniesienia daje naukowcom wspólną bazę, z którą mogą porównywać wyniki kolejnych analiz genetycznych.
Skala działalności cypryjskiego biobanku jest już znacząca.
Z danych opublikowanych na jego stronie internetowej wynika, że zgromadził ponad 123 tysięcy próbek biologicznych, współpracuje z 12 257 ochotnikami i uczestniczy w 14 projektach badawczych.
Warto przy tym zaznaczyć, że liczba próbek nie jest równoznaczna z liczbą uczestników ani z liczbą zsekwencjonowanych genomów.
Jeden ochotnik może przekazać kilka próbek, a samo sekwencjonowanie DNA stanowi odrębny etap badań.
Naukowcy z biobank.cy prowadzą m.in. badania nad dziedzicznymi nefropatiami, chorobami serca i innymi schorzeniami.
Wśród realizowanych projektów znajdują się również prace nad opracowaniem przedklinicznych modeli rzadkich chorób nerek, w tym zespołu Alporta.
Kierownik projektu w Centrum Doskonałości Mariel Vooutounou porównuje poszukiwanie nowych terapii do długiego i wymagającego maratonu.
Zwraca uwagę, że dostęp do zgromadzonych próbek i danych pozwala badaczom znacząco skrócić drogę do rozpoczęcia właściwych analiz.
"Kiedy lekarz lub naukowiec chce rozpocząć badania nad jakąś chorobą, mówimy, że staje na starcie bardzo długiego, wymagającego maratonu. Dzieje się tak, ponieważ zebranie wszystkich danych i próbek wymaga ogromnego nakładu czasu i pracy. Kto dysponuje całym zasobem biobanku i zgromadzonych w nim informacji, rusza z linii startu tak, jakby miał już za sobą pierwsze 10 kilometrów" - podkreślił.
Kto chroni DNA pacjentów?
Dane genetyczne należą do najbardziej wrażliwych informacji o człowieku. Mogą ujawniać nie tylko informacje dotyczące zdrowia konkretnej osoby, lecz także wskazywać na możliwe predyspozycje jej biologicznych krewnych.
Rodzi to istotne pytania o bezpieczeństwo danych i granice ich wykorzystania.
Jak zagwarantować, że informacje genetyczne tysięcy ochotników nie zostaną użyte bez ich wiedzy i zgody?
Biobank Cypru działa na podstawie zgody Krajowej Komisji Bioetycznej Cypru i zgodnie z europejskim Ogólnym Rozporządzeniem o Ochronie Danych (RODO).
Jak wyjaśnia starszy specjalista ds. bioinformatyki w Centrum Doskonałości biobank.cy Apostolos Malatras, placówka stosuje wielopoziomowe zabezpieczenia techniczne i organizacyjne.
Ich zadaniem jest między innymi ograniczenie dostępu do danych osobowych.
Za kwestie etyczne, prawne i społeczne (ELSI) oraz edukację w Centrum odpowiada dr Georgia Charalambidou.
Podkreśla ona, że ochrona uczestników zaczyna się jeszcze przed pobraniem pierwszej próbki.
"Kiedy ochotnik, czyli dana osoba, przychodzi do naszego Centrum, pierwszą rzeczą, którą robimy, jest przekazanie jej wszystkich niezbędnych informacji. Staramy się upewnić, że je rozumie. Dajemy jej czas na przemyślenie decyzji i zadanie pytań. Każdy uczestnik podpisuje również formularz zgody, w którym szczegółowo opisane są wszystkie jego prawa" - zaznacza.
Zgoda na udział w badaniu nie oznacza jednak bezwarunkowego zobowiązania. Uczestnik może zrezygnować na każdym etapie.
"Zawsze wyjaśniamy, że zgodę można wycofać w dowolnym momencie, bez jakichkolwiek konsekwencji" - mówi dr Georgia Charalambidou. Dodaje, że w przypadku pacjentów taka decyzja nie wpływa ani na przebieg leczenia, ani na relację z lekarzem prowadzącym.
Centrum przeprowadziło również badanie ankietowe z udziałem około 569 mieszkańców Cypru.
Jego celem było poznanie opinii społeczeństwa na temat testów genetycznych i uczestnictwa w badaniach tego rodzaju.
Jak wynika z wypowiedzi dr Georgii Charalambidou, większość respondentów pozytywnie odnosiła się do badań genetycznych.
Jednocześnie uczestnicy oczekiwali przejrzystych informacji o sposobie wykorzystywania ich danych i wynikach prowadzonych analiz.
Wielu z nich interesowała również możliwość otrzymania informacji zwrotnej na temat rezultatów badań.
"Chcą wiedzieć, jak obchodzimy się z ich danymi i jakie są wyniki badań. Chcą również otrzymać coś w zamian" - mówi ekspertka.
Dodaje, że osoby mające kontakt z pacjentami, u których zdiagnozowano określone choroby, częściej opowiadały się za przekazywaniem wyników badań genetycznych za pośrednictwem lekarzy specjalistów.
Zdaniem ekspertki pokazuje to, jak ważna jest edukacja społeczeństwa w zakresie możliwości, ale także ograniczeń współczesnej genetyki.
Dane współpracują w miejscu
Współpraca międzynarodowa jest jednym z warunków powodzenia europejskich badań genomowych.
Pojawia się jednak pytanie, jak umożliwić naukowcom z różnych krajów wspólne analizowanie danych bez narażania prywatności uczestników i bezpieczeństwa informacji genetycznych.
Odpowiedzią ma być europejski program Genomic Data Infrastructure (GDI), który uzupełnia inicjatywę Genome of Europe.
Jego zadaniem jest stworzenie infrastruktury umożliwiającej bezpieczne udostępnianie i analizowanie danych genetycznych w skali międzynarodowej.
Jak wyjaśnia starszy specjalista ds. bioinformatyki w Centrum Doskonałości biobank.cy Apostolos Malatras, naukowcy będą mogli prowadzić analizy bez konieczności przesyłania samych plików genetycznych między krajami.
Dane pozostaną w systemach, w których są przechowywane, a badacze uzyskają możliwość korzystania z nich za pośrednictwem odpowiednio zabezpieczonej infrastruktury.
Takie rozwiązanie ma szczególne znaczenie w badaniach nad chorobami rzadkimi.
W ich przypadku liczba pacjentów w pojedynczym kraju bywa niewielka, dlatego porównywanie danych pochodzących z różnych populacji może pomóc w identyfikowaniu wariantów genetycznych odpowiedzialnych za rozwój choroby.
Od DNA do leku przyszłości
Medycyna precyzyjna jest już wykorzystywana w niektórych obszarach leczenia, szczególnie w onkologii.
Analiza cech genetycznych nowotworu pozwala w określonych przypadkach dobierać terapie do jego indywidualnego profilu molekularnego.
Znacznie bardziej odległą perspektywą pozostaje jednak projektowanie leków z uwzględnieniem pełnego profilu genetycznego każdego pacjenta.
Właśnie do takiej przyszłości ma przybliżyć Europę współpraca w ramach Genome of Europe.
Dane gromadzone dziś dzięki udziałowi tysięcy ochotników mogą w kolejnych latach stać się podstawą dokładniejszej diagnostyki, skuteczniejszej profilaktyki i lepszego doboru terapii.
Ostatecznym celem nie jest samo stworzenie ogromnej bazy danych DNA.
Chodzi o to, by wiedza o genetycznej różnorodności Europejczyków znalazła praktyczne zastosowanie w medycynie.
Dzięki temu przyszłe leczenie może być nie tylko skuteczniejsze, ale również lepiej dostosowane do biologicznych uwarunkowań konkretnego pacjenta.