Dania, Austria, Niemcy, Niderlandy i Grecja planują od 2027 roku odsyłać do Rwandy osoby z odrzuconymi wnioskami azylowymi, mimo obaw o prawa człowieka i spory prawne.
Pięć państw UE ogłosiło w poniedziałek partnerstwo z Rwandą, aby utworzyć pierwszy unijny ośrodek powrotów poza Wspólnotą. To oznacza radykalne zaostrzenie europejskiej polityki migracyjnej.
Choć szczegóły porozumienia wciąż są negocjowane, Dania, Austria, Niemcy, Niderlandy i Grecja zapewniają, że są przekonane o zawarciu umowy i rozpoczęciu deportacji migrantów o nieuregulowanym statusie w 2027 roku.
Pierwszy ośrodek ma przyjmować jednocześnie około 100 osób. Osoby tam skierowane będą mogły swobodnie poruszać się po Rwandzie i – jak podają urzędnicy – mają integrować się z lokalnym społeczeństwem oraz rynkiem pracy.
„Uważam, że to porozumienie jest przełomowe. Odzyskamy kontrolę i zlikwidujemy zachętę do nielegalnej migracji” – powiedziała premier Danii Mette Frederiksen podczas ogłoszenia inicjatywy w Wiedniu. Towarzyszył jej kanclerz Austrii Christian Stocker oraz ministrowie spraw wewnętrznych pozostałych zaangażowanych państw, w tym minister spraw zagranicznych Rwandy Vincent Biruta.
Pierwszy ośrodek będzie pilotażowym projektem na niewielką skalę. Planowane jest jego rozszerzanie, gdy zacznie działać, a ryzyko zablokowania deportacji w wyniku sporów prawnych się zmniejszy.
Kto trafi do ośrodków powrotów?
Pięć państw będzie odsyłać wyłącznie osoby, którym odmówiono azylu i wobec których wydano wykonalne decyzje o powrocie.
Małoletni zostaną wyłączeni, a każde państwo zastosuje własne kryteria wyboru osób przeznaczonych do deportacji.
Niderlandy mają koncentrować się na dorosłych mężczyznach z krajów położonych w regionie Rwandy, natomiast Niemcy chcą kierować do ośrodka migrantów, którzy odmawiają współpracy przy ustalaniu swojej tożsamości i pochodzą z państw niechętnych ponownemu przyjmowaniu własnych obywateli – wynika z informacji osób znających przebieg negocjacji.
Po pobycie w ośrodku, którego długość nie została jeszcze ustalona, migranci będą zachęcani do układania sobie życia na nowo w Rwandzie albo dobrowolnego powrotu do kraju pochodzenia czy innego państwa, w którym mają prawo pobytu.
Unijna agencja Frontex nie będzie na początku uczestniczyć w deportacjach, mimo że Komisja Europejska niedawno zaproponowała reformę jej mandatu, która by na to pozwalała.
Koszty wciąż nieznane
Pięć państw UE w całości pokryje koszty deportacji oraz pobytu migrantów w Rwandzie. Na konferencji prasowej nie podano jednak żadnych szacunków dotyczących pierwszego ośrodka, ponieważ rozmowy nadal trwają.
Według osób zaznajomionych z negocjacjami, usługi w Rwandzie mają być zdecydowanie tańsze niż analogiczne usługi w Europie.
Nie wiadomo też na razie, co Rwanda otrzyma w zamian. Kigali ma jednak w przyszłym tygodniu podpisać z Danią umowę partnerską dotyczącą współpracy w dziedzinie migracji.
„To porozumienie jest hańbą”
Ośrodki powrotów budzą obawy o zgodność z przepisami UE i o ochronę praw człowieka.
Krytycy ostrzegają, że mogą prowadzić do naruszeń praw człowieka, zwłaszcza gdy powstają w państwach o ograniczonych standardach demokratycznych.
„To porozumienie jest hańbą” – oceniła francuska posłanka Mélissa Camara z grupy Zielonych/Wolnego Sojuszu Europejskiego, uznając, że zaangażowane państwa „przekraczają kolejną haniebną granicę moralną, zawierając układ z reżimem autorytarnym”.
Grupa pięciu państw zapewniła, że wszystkie procedury będą prowadzone zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka.
Jednak gdy w przyszłym roku ruszą deportacje do Rwandy, mogą pojawić się komplikacje prawne, ponieważ Europejski Trybunał Praw Człowieka zabrania przekazywania osób do państw lub w sytuacje, w których mogą być narażone na naruszenia praw podstawowych.
Organizacja Narodów Zjednoczonych podnosiła już zastrzeżenia dotyczące sytuacji praw człowieka w Rwandzie.
Podobne porozumienie między Rwandą a Zjednoczonym Królestwem, na mocy którego Wielka Brytania planowała wysyłać osoby ubiegające się o azyl do tego kraju afrykańskiego, Sąd Najwyższy Wielkiej Brytanii w 2023 roku uznał za niezgodne z prawem ze względu na ryzyko, że przeniesione osoby mogą zostać następnie odesłane do państw, gdzie grozi im prześladowanie.
Zgodnie z przepisami umożliwiającymi państwom UE tworzenie ośrodków powrotów poza Wspólnotą, kwalifikują się wyłącznie państwa spoza UE, „w których przestrzegane są międzynarodowe standardy i zasady praw człowieka, zgodnie z prawem międzynarodowym”.