Edgar Morin, intelektualny „dziadek” Francji, nie żyje w wieku 104 lat

Edgar Morin, jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci francuskiego życia intelektualnego, były działacz ruchu oporu z czasów II wojny światowej, który poświęcił życie krzewieniu myślenia krytycznego i walce z nietolerancją, zmarł w wieku 104 lat – poinformowała w sobotę jego żona.

REKLAMA

REKLAMA

„To dziadek wszystkich Francuzów i żywa pamięć XX wieku” – pisał lewicowy dziennik „Libération” w portrecie opublikowanym w 2021 roku, poświęconym temu eleganckiemu filozofowi, miłośnikowi kapeluszy i jedwabnych krawatów.

W sobotni poranek prezydent Francji Emmanuel Macron uczcił na X pamięć tego „uniwersalnego umysłu” i uosobienia humanizmu.

Były lokator Pałacu Elizejskiego François Hollande stwierdził, że Morin „w czasie swego długiego życia wybierał drogi wolności intelektualnej. Czasem się potykał, ale zawsze korygował swoje błędy”.

O sile jego oddziaływania intelektualnego świadczy fakt, że w sobotę rano hołdy Morinowi płynęły zarówno z prawej strony sceny politycznej, jak i ze skrajnej lewicy.

Lider ugrupowania La France insoumise Jean-Luc Mélenchon przypomniał, że Morin „w wieku 102 lat miał swój udział w protestach przeciw masakrze Palestyńczyków w Gazie”, i podsumował: „Przykład nigdy nie umiera”.

Były szef francuskiej dyplomacji Dominique de Villepin zapewnił, że „jego myśl wyznacza nam drogę. A jego głos, tak przyjazny i braterski, długo będzie nam towarzyszyć”.

W podobnym tonie wypowiedział się Enrico Letta, były sekretarz włoskiej Partii Demokratycznej i były premier Włoch, obecnie przewodniczący Instytutu Jacques'a Delorsa:

Głos zabrało też UNESCO, oddając hołd „pamięci i ogromnemu dziedzictwu filozoficznemu Edgara Morina, jednej z najważniejszych postaci współczesnej myśli”, którego „droga intelektualna jest metodą na przyszłość”.

„Czym jest człowiek?”

Syn świeckich żydowskich imigrantów, z wykształcenia był socjologiem, ale uważał się przede wszystkim za „humanistę”. Łączył filozofię, psychologię, etnografię i biologię, próbując zrozumieć naturę człowieka.

Na świecie jest znany przede wszystkim jako twórca „cinéma vérité” – nurtu zapoczątkowanego dokumentem z 1961 roku, zrealizowanym wspólnie z reżyserem Jeanem Rouchem, „Chronique d'un été”, opowiadającym o codziennym życiu zwykłych młodych paryżan.

Spontaniczne dyskusje o klasach społecznych, rasie, kolonializmie i innych ważnych tematach, wywołane prostym pytaniem „Czy jesteście szczęśliwi?”, zrewolucjonizowały film dokumentalny.

„To jeden z największych, najodważniejszych i najbardziej oryginalnych dokumentów w historii” – zachwycał się magazyn „New Yorker” w 2013 roku.

Dla Francuzów Morin był przede wszystkim przewodnikiem intelektualnym. Wypracował holistyczne, transdyscyplinarne podejście do wielkich pytań naszych czasów.

„Czym jest człowiek? Czym jest globalizacja? Czym jest życie? Te pytania zmuszają nas, by łączyć wiedzę, która dziś jest rozproszona między różnymi dziedzinami badań” – mówił w 2020 roku w TV5 Monde.

Długo po setnych urodzinach nadal komentował bieżące wydarzenia. Dzielił się przemyśleniami z 220 tys. obserwujących na X – m.in. o fali upałów w 2022 roku, kiedy pisał: „Paryż, godz. 18, 40°C: Do dzieła, długo wyczekiwana burzo!”, czy o wojnie w Ukrainie, gdy notował: „Wojna jest lekcją nienawiści”.

„Do swoich ostatnich dni Edgar Morin pozostawał uważny na świat, na innych i na wielkie ludzkie pytania, które karmiły jego myśl” – napisała w komunikacie przekazanym w sobotę AFP jego żona, Sabah Abouessalam Morin.

„Dziś pustka po nim jest ogromna. Ale jego odwaga, wierność ludziom i ideom, jego moralna surowość i jego nadzieja nadal nam towarzyszą”.

Odrzucony przez komunistów

Morin, urodzony jako Edgar Nahoum 8 lipca 1921 roku w Paryżu, był synem żydowskich rodziców-imigrantów z Grecji. Zawsze odrzucał sprowadzanie go do żydowskiej tożsamości, podkreślając, że jest także „Francuzem, człowiekiem Morza Śródziemnego i obywatelem świata”.

W wieku 10 lat stracił uwielbianą matkę. Rodzina próbowała ukrywać przed nim jej śmierć przez całe tygodnie. Po dekadach opisywał to wydarzenie jako swoją „osobistą Hiroszimę”.

Uciekł w naukę, a potem w działalność lewicową i wstąpił do Partii Komunistycznej.

Najpierw opowiadał się za pacyfistycznym oporem wobec nazistów – co później uznał za jeden z dwóch poważnych błędów w ocenie sytuacji, obok swojego początkowego, powojennego poparcia dla przywódcy ZSRR Józefa Stalina. Później jednak dołączył do ruchu oporu, używając pseudonimu Edgar Morin.

Po studiach z historii, geografii i prawa kierował propagandą francuskiego rządu wojskowego w powojennych Niemczech, a następnie pracował jako dziennikarz, zanim trafił do CNRS.

Zafascynowany światem idei, ściągnął na siebie gniew partyjnych towarzyszy, gdy zaczął pisać do uznawanej za proamerykańską gazety.

Po wyrzuceniu z partii Morin nabrał głębokiej nieufności wobec indoktrynacji. Dał temu wyraz w książce „Autocritique”, w której podkreślał, że trzeba stale poddawać w wątpliwość własne przekonania.

Pozostał jednak jedną z wpływowych postaci lewicy.

Jego analizy bardzo różnych zjawisk – od antysemityzmu, który w latach 60. podsycał szalone plotki o rzekomym porywaniu żydowskich klientów w sklepach odzieżowych w Orleanie (Morin poświęcił tej zbiorowej histerii osobną książkę), po globalizację – trafiały do szerokiej publiczności.

Francuska wyrocznia

Od lat 70. ostrzegał przed zagrożeniami środowiskowymi wynikającymi z nieokiełznanego wzrostu gospodarczego. To jeden z wielu tematów, w których wykazał się niezwykłą przenikliwością.

Ostro krytykował także sposób, w jaki Izrael traktuje Palestyńczyków. Pisał w artykule z 2002 roku, że „Żydzi w Izraelu, potomkowie systemu apartheidu zwanego gettem, gettoizują Palestyńczyków” oraz że „Żydzi, którzy byli upokarzani, pogardzani i prześladowani, upokarzają, gardzą i prześladują Palestyńczyków”.

Za ten tekst został skazany za antysemityzm, lecz Sąd Kasacyjny go uniewinnił. Sprawa, w której żydowscy radykałowie oskarżali go, że jest „Żydem, który nienawidzi sam siebie”, przyniosła mu dużą sympatię w środowisku akademickim.

O skali szacunku, jakim się cieszył, świadczy fakt, że z okazji setnych urodzin w 2021 roku prezydent Emmanuel Macron zaprosił go na kolację.

Był niezwykle płodnym autorem – napisał kilkadziesiąt książek, a ostatnia ukazała się w 2025 roku. W pamięci wielu zapisały się jego ostrzeżenia przed kryzysem klimatycznym i wypaczeniami dzikiego kapitalizmu.

Edgar Morin w 5 datach:

1921 Urodził się 8 lipca

1941 Wstępuje do Francuskiej Partii Komunistycznej (pozostaje w niej do 1951 roku)

1950 Zostaje pracownikiem naukowym CNRS, w 1970 roku awansuje na dyrektora badań

1982 Ukazuje się Science avec conscience (Fayard), książka, w której po raz pierwszy rozwija swoją teorię „człowieka złożonego”

2024 Wydanie tomu 3 La méthode de la méthode (Actes Sud)