Nowe wytyczne Unii Europejskiej zachęcają, by pierwsze 72 godziny kryzysu przetrwać samodzielnie. To „standard” przygotowania domów, lecz sondaż Uniwersytetu Łotewskiego pokazuje, że gotowych jest tylko 8 proc.
Żywność, woda i gotówka. Torby awaryjne z dokumentami i lekami. Plany ewakuacji oraz praktyczne umiejętności, takie jak gotowanie bez prądu i udzielanie pierwszej pomocy.
Tak właśnie nowe wytyczne kryzysowe Komisji Europejskiej podpowiadają obywatelom, jak być samowystarczalnym przez pierwsze 72 godziny, gdy ataki cybernetyczne lub z użyciem dronów paraliżują infrastrukturę krytyczną, a klęski żywiołowe zakłócają transport i sieci łączności.
Niewiele osób jest dziś gotowych na nagły kryzys. Bałtycki Barometr Indywidualnego Przygotowania Kryzysowego 2026 Uniwersytetu Łotwy, który objął mieszkańców 10 europejskich miast w 8 północnych i wschodnich krajach UE (oraz w Islandii i Norwegii), pokazuje, że zaledwie 8 proc. czuje się dość dobrze lub całkowicie przygotowanych. 44 proc. planuje poprawić swoje przygotowanie w ciągu najbliższych sześciu miesięcy.
Przygotowanie dziś
Samowystarczalność w pierwszych 72 godzinach kryzysu jest kluczowa, bo „zmniejsza presję na służby ratunkowe i pozwala im skupić się na tych, którzy najbardziej potrzebują pomocy”, powiedziała Euronews komisarz UE ds. równości, przygotowania i zarządzania kryzysowego, Hadja Lahbib.
Mimo to Bałtycki Barometr Indywidualnego Przygotowania Kryzysowego pokazuje, że co najmniej połowa mieszkańców każdego z badanych miast dziś czuje się nieprzygotowana. Kierująca badaniem dr Ieva Birka nie jest tym zdziwiona. Zaskakuje ją raczej to, że nic się nie zmienia.
„Nigdy wcześniej tak dużo nie mówiło się o przygotowaniu: są krajowe broszury, wytyczne UE i ciągłe relacje w mediach. Tymczasem faktyczne, materialne przygotowanie gospodarstw domowych w ogóle nie idzie naprzód” – wyjaśnia Birka.
W badanych miastach tylko 31 proc. osób ma w domu wystarczającą ilość wody pitnej, a 25 proc. w pracy – tak, by wystarczyła na 72 godziny lub dłużej. 50 proc. uważa, że ma dość gotówki, a 71 proc. sądzi, że ma dość żywności. Choć 73 proc. posiada zapasy do udzielania pierwszej pomocy, tylko 38 proc. ma radio AM/FM na baterie.
Różnice między miastami w dużej mierze odzwierciedlają to, jak blisko ataku ludzie się czują, mówi Birka. Wilno jest jedyną stolicą, w której osoby nieprzygotowane są w mniejszości, bo 67 proc. mieszkańców uznaje atak za poważne zagrożenie. „Poczucie bliskości zagrożenia nie oznacza jednak, że ludzie mają zapasy. Nawet w Wilnie tylko około jedna czwarta respondentów miała wodę na trzy dni” – dodaje.
Wielu osób na to nie stać
„Przygotowanie nie musi być kosztowne” – mówi Lahbib, podkreślając, że proste działania, w tym silne sieci wsparcia oraz podstawowe rzeczy, takie jak żywność, woda i latarka, mogą naprawdę wiele zmienić.
Wielu osób jednak nie stać na takie przygotowanie. Czteroosobowa rodzina potrzebuje na trzy dni 36 litrów wody, żywności o długim terminie przydatności, radia na baterie, środków pierwszej pomocy, leków i gotówki. Jak wyjaśnia Birka, taki podstawowy zestaw kosztuje w stolicach bałtyckich ok. 100–150 euro, a w pełni wyposażony pakiet kryzysowy ze śpiworami i namiotami może przekroczyć 300 euro. Gdy zabraknie ogrzewania, „jeśli nie ma się kominka, pozostają generatory lub przenośne stacje zasilania, które kosztują kolejne setki euro” – dodaje.
Około 30 proc. ankietowanych przyznaje, że potrzebuje wsparcia finansowego, by się przygotować. „Pomoc powinna być ukierunkowana, a nie powszechna” – mówi Birka, proponując bony lub gotowe zestawy dla gospodarstw domowych o niskich dochodach, przekazywane za pośrednictwem gmin i służb społecznych.
Zapytana, czy UE mogłaby finansować przygotowanie, Lahbib powiedziała, że Komisja rozpoczęła „badanie zachowań, by lepiej zrozumieć poziom przygotowania w grupach o niskich dochodach”. Wyniki są spodziewane w przyszłym roku.
Gdy twoje przygotowanie zależy od innych
Pieniądze nie są jedyną barierą. Raport Europejskiego Forum Niepełnosprawności z 2026 roku, powołujący się na dane ONZ, pokazuje, że 91 proc. osób z niepełnosprawnościami w Europie nie ma osobistego planu na wypadek katastrofy, a 43 proc. nie jest w stanie ewakuować się bez pomocy. Dostępne systemy wczesnego ostrzegania obniżają ten odsetek do 22 proc., jednak tylko 10 proc. dostaje informacje o zagrożeniach w dostępnych formatach, takich jak brajl czy język migowy.
Choć badanie nie zawiera osobnych danych o osobach z niepełnosprawnościami ani tych, które korzystają z urządzeń wspomagających, Birka podkreśla, że „trzeba pamiętać, iż w przypadku tych grup samowystarczalność zależy od innych osób, więc opiekunowie również muszą być przygotowani”.
Komisja apeluje o prowadzenie ewakuacji, organizację transportu i schronień w sposób inkluzywny i dostępny, tak aby odpowiadały na różne potrzeby, z udziałem osób z niepełnosprawnościami w samym procesie planowania. Ratownicy udzielający pierwszej pomocy powinni być szkoleni, by skutecznie się komunikować, rozpoznawać potrzeby i oferować ukierunkowane wsparcie.
Birka chce, by takie rozwiązania znalazły się w krajowych i miejskich planach zarządzania kryzysowego, a nie jako „opcjonalny dodatek”. Zaleca tworzenie osobistych planów awaryjnych i sieci wsparcia, dobrowolnych rejestrów osób wymagających pomocy, zapewnienie rezerwowego zasilania dla sprzętu medycznego i urządzeń wspomagających oraz dostępnych form ewakuacji.
Przygotowanie to także psychika
Dla innych problem ma charakter psychologiczny. W Wilnie, gdzie poczucie zagrożenia jest najsilniejsze, 42 proc. mieszkańców wskazuje, że główną przeszkodą jest sama trudność psychiczna, by o tym myśleć.
„Więcej ulotek nie zlikwiduje tej luki” – mówi Birka, podkreślając, że samo przekazywanie obywatelom kolejnych informacji o przygotowaniu nie rozwiąże problemu. „Ludzie chcą bardziej bezpośredniego zapewnienia ze strony władz, że istnieje plan, że kryzysy zostaną opanowane i że jeśli jednostki zrobią swoją część, przygotowując się, państwo, obrona cywilna, służby ratunkowe i wojsko zrobią swoją” – wyjaśnia.
Różnicę robi praktyczna pomoc. Dla Birki oznacza to konkretne plany działania i podnoszenie świadomości w najbliższych okolicach. Formy przekazu powinny być dopasowane do odbiorców – od krótkich filmów dla młodszych pokoleń po materiały drukowane dla starszych.
Te same wytyczne, różny poziom przygotowania
Wytyczne nie są wiążące. „Państwa członkowskie były zaangażowane na każdym etapie” – mówi Lahbib, ale „UE nie może zagwarantować, że obywatele będą jednakowo przygotowani. Za to odpowiada każde państwo członkowskie”.
To może sprawić, że Europejczycy będą nierówno przygotowani i pogłębić już istniejące różnice między państwami członkowskimi. Birka przekonuje, że stałe śledzenie postępów w poszczególnych krajach i w czasie pokaże, czy rządy narodowe traktują zalecenia UE poważnie.
Kierująca badaniem apeluje do UE o przyjęcie wspólnych wskaźników oraz prowadzenie regularnych, porównywalnych badań z jasno określonymi, mierzalnymi celami, na przykład sprawdzanie, ile gospodarstw domowych ma wodę na trzy dni. „Wspólne standardy pomiaru i raportowania uczyniłyby postępy widocznymi i stworzyły zdrową presję na działanie” – mówi Birka.