Kryzys klimatyczny: nowa geopolityczna szachownica energii, wody i bezpieczeństwa żywnościowego

Zmiany klimatu nie są już wyłącznie kwestią środowiskową. Wpływają na gospodarkę, społeczeństwo, sektor energii i bezpieczeństwo międzynarodowe, a także kształtują nowe układy geopolityczne oraz rywalizację o kluczowe zasoby naturalne.

REKLAMA

REKLAMA

Na to zwraca uwagę profesor instytucji międzynarodowych i posiadaczka katedry UNESCO ds. dyplomacji klimatycznej, Emmanouela Dousi, podkreślając, że kryzys klimatyczny ma długotrwały charakter, a jego skutki nie znikną tak, jak dzieje się w przypadku wielu innych kryzysów.

„Zmiana klimatu jest problemem gospodarczym, bo bezpośrednio dotyka gospodarek państw. Jest problemem społecznym, bo wpływa na społeczeństwa. Jest problemem politycznym, a także geopolitycznym” – zaznacza.

Kryzys klimatyczny zmienia geopolityczny układ sił

Według prof. Dousi wzrost temperatury i przekształcenia klimatu są dziś bezpośrednio powiązane z międzynarodową rywalizacją o zasoby i strategiczne obszary.

Topnienie lodu w Arktyce, na przykład, otwiera nowe możliwości dla szlaków handlowych, a jednocześnie zaostrza rywalizację o surowce niezbędne dla nowych technologii, takie jak lit, kobalt i metale ziem rzadkich.

Równocześnie woda i dostęp do niej zyskują coraz większe znaczenie geopolityczne, a zmiany klimatu łączą się także z bezpieczeństwem żynościowym i migracjami ludności.

„Obecnie obserwujemy wyraźne nasilenie wyścigu o nowe zasoby” – wyjaśnia, wspominając m.in. Arktykę, napięcia wokół wód i rzek, a także nasilone przemieszczenia ludności.

Odchodzenie od paliw kopalnych rodzi nowe zależności

Kluczową kwestią w walce z kryzysem klimatycznym pozostaje stopniowe odchodzenie od paliw kopalnych. Jest to jednak proces niosący poważne skutki gospodarcze i geopolityczne.

Jak wyjaśnia prof. Dousi, zasadnicza transformacja w kierunku czystych źródeł energii nie wpłynie na wszystkie państwa w ten sam sposób.

„Odchodzenie od paliw kopalnych osłabi część państw” – mówi, tłumacząc, że kraje produkujące i eksportujące paliwa kopalne będą musiały przebudować swoje gospodarki i szukać nowych motorów rozwoju.

Jednocześnie ocenia, że wzmocnieniu ulegną państwa dysponujące dużym potencjałem w zakresie odnawialnych źródeł energii – słońca, wiatru czy geotermii – oraz kraje posiadające surowce niezbędne dla nowych technologii.

„W konsekwencji powstaną nowe zależności i układy sił” – dodaje.

Rola dyplomacji międzynarodowej

Przeciwdziałanie zmianom klimatu w dużej mierze opiera się na współpracy międzynarodowej, uregulowanej przez Ramową konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, wzmocnioną w 2015 roku przez Porozumienie paryskie.

Prof. Dousi zwraca jednak uwagę na ograniczenia obecnego systemu. Państwa przedstawiają krajowe plany ograniczania emisji i adaptacji do zmian klimatu, które są aktualizowane co pięć lat, ale w praktyce brak realnych sankcji za ich niewdrożenie.

W tak trudnym środowisku geopolitycznym uważa, że dyplomacja powinna w większym stopniu koncentrować się na konkretnych działaniach, a w mniejszym na nieustannym wyznaczaniu nowych celów.

W tym kontekście wskazuje na potrzebę współpracy w jasno określonych obszarach, takich jak badania i technologia, ale też w zakresie połączeń elektroenergetycznych, które mogą przyspieszyć rozwój odnawialnych źródeł energii.

Najwięksi emitenci i różne tempo działań

Szczególne znaczenie ma rola największych producentów emisji gazów cieplarnianych. Chiny, Stany Zjednoczone, Indie i Unia Europejska znajdują się w centrum międzynarodowych wysiłków, choć kierują się odmiennymi priorytetami i prowadzą różną politykę.

Prof. Dousi szczególnie odnosi się do Stanów Zjednoczonych, gdzie – jak zauważa – nasilił się sceptycyzm wobec polityki klimatycznej, a większy nacisk położono na paliwa kopalne.

Jednocześnie podkreśla, że Chiny zainwestowały znacząco w czyste technologie, traktując zielony przemysł jako jeden z kluczowych sektorów XXI wieku. Nadal jednak inwestują także w paliwa kopalne, co – jej zdaniem – tworzy złożony obraz roli tego kraju w globalnej transformacji energetycznej.

Grecja w szczególnie wrażliwym regionie

Dla Grecji kryzys klimatyczny ma szczególne znaczenie ze względu na położenie geograficzne. Basen Morza Śródziemnego jest przez środowisko naukowe uznawany za region szczególnie narażony na skutki zmian klimatu.

Prof. Dousi podkreśla, że kraj poczynił ważne kroki dzięki decyzji o odchodzeniu od energetyki węglowej i planom sprawiedliwej transformacji, ocenia jednak, że w ostatnich latach rośnie nacisk na paliwa kopalne.

Jej zdaniem polityki klimatycznej nie należy traktować jako zestawu pojedynczych „zielonych” działań, ale jako szerszy wybór polityczny, który wpływa na gospodarkę, sektor energii i całość polityk publicznych.

„To nie zawsze wina zmian klimatu”

Łagodzenie skutków kryzysu klimatycznego jest, według prof. Dousi, równie istotne jak ograniczanie emisji.

Nawiązując do dużych katastrof naturalnych ostatnich lat w Grecji, zaznacza, że zmiany klimatu nie mogą pełnić roli alibi dla wieloletnich słabości w planowaniu przestrzennym i infrastrukturze.

„To nie zawsze wina zmian klimatu” – podkreśla, wskazując na chroniczne braki, nadmiernie skomplikowane prawo oraz niewystarczającą ochronę szczególnie wrażliwych obszarów.

Woda, żywność i migracje ludności

Najbardziej niepokojący aspekt kryzysu klimatycznego dotyczy, zdaniem prof. Dousi, wpływu na dostęp do podstawowych dóbr.

„Czekają nas bardzo poważne problemy z bezpieczeństwem żywnościowym. Będziemy mierzyć się z problemami dotyczącymi zasobów wodnych” – zaznacza.

Presja na zasoby wodne może prowadzić do nowych napięć między państwami, zwłaszcza tam, gdzie rzeki i zlewnie przekraczają granice. Jako przykład wymienia Nil i napięcia między Egiptem a Etiopią.

Równolegle zmiany klimatu będą nasilać migracje ludności, co stanie się kolejnym poważnym wyzwaniem dla bezpieczeństwa międzynarodowego i zarządzania przepływami migracyjnymi.

Kryzys klimatyczny staje się więc złożonym problemem, który wykracza daleko poza ramy klasycznej polityki środowiskowej. Energia, woda, bezpieczeństwo żywnościowe, surowce oraz migracje ludności są dziś ze sobą powiązane, a dyplomacja klimatyczna coraz wyraźniej wyrasta na istotny obszar stosunków międzynarodowych.