Edgar Morin, „intelektualny dziadek” Francji, zmarł w wieku 104 lat

Edgar Morin, jedna z najważniejszych postaci francuskiego życia intelektualnego, były członek ruchu oporu z czasów II wojny światowej, który poświęcił życie promowaniu myślenia krytycznego i walce z nietolerancją, zmarł w wieku 104 lat – poinformowała w sobotę jego żona.

REKLAMA

REKLAMA

„Był dziadkiem wszystkich Francuzów i żywą pamięcią XX wieku” – pisał lewicowy dziennik „Libération” w portrecie opublikowanym w 2021 r., przedstawiając tego eleganckiego filozofa, miłośnika kapeluszy i jedwabnych krawatów.

W sobotni poranek prezydent Francji Emmanuel Macron uczcił na X pamięć tego „umysłu uniwersalnego”, „ucieleśnienia humanizmu”.

Zdaniem byłego prezydenta Francji François Hollande’a Morin „wybierał w swoim długim życiu drogi wolności intelektualnej. Potykał się czasem, ale zawsze korygował błędy”.

Świadectwem jego niepodważalnego autorytetu intelektualnego były w sobotę rano hołdy płynące zarówno z prawej strony sceny politycznej, jak i ze skrajnej lewicy.

Lider La France insoumise Jean-Luc Mélenchon przypomniał, że Morin „w wieku 102 lat brał udział w protestach przeciwko masakrze Palestyńczyków w Gazie”, i podsumował: „Przykład nigdy nie umiera”.

Były minister spraw zagranicznych Francji Dominique de Villepin podkreślił, że „jego myśl wskazuje nam drogę. Jego głos, tak życzliwy i braterski, jeszcze długo będzie nam towarzyszył”.

Podobnie wypowiedział się Enrico Letta, były sekretarz włoskiej Partii Demokratycznej i były premier Włoch, obecnie przewodniczący Instytutu Jacques’a Delorsa.

UNESCO oddało ostatecznie hołd „pamięci i ogromnemu dziedzictwu filozoficznemu Edgara Morina, jednej z kluczowych postaci współczesnej myśli”, podkreślając, że „droga intelektualna Edgara Morina jest metodą na przyszłość”.

„Co to znaczy być człowiekiem?”

Edgar Morin, jedna z najważniejszych postaci francuskiego życia intelektualnego, były członek ruchu oporu z czasów II wojny światowej, który poświęcił życie promowaniu myślenia krytycznego i walce z nietolerancją, zmarł w wieku 104 lat – poinformowała w sobotę jego żona.

Syn świeckich żydowskich imigrantów z wykształcenia był socjologiem, lecz sam określał się raczej jako „humanista”. Łączył filozofię, psychologię, etnografię i biologię, próbując zrozumieć naturę człowieka.

Za granicą najbardziej znany jest jako współtwórca „cinéma vérité”, dzięki dokumentowi z 1961 r. zrealizowanemu wraz z reżyserem Jeanem Rouchem, „Chronique d’un été”, ukazującemu codzienne życie zwykłych młodych paryżan.

Spontaniczne rozmowy o klasach społecznych, rasie, kolonializmie i innych kluczowych tematach, wywołane prostym pytaniem: „Czy jest pan/pani szczęśliwy/a?”, zrewolucjonizowały film dokumentalny.

„To jeden z największych, najodważniejszych i najbardziej oryginalnych dokumentów, jakie kiedykolwiek powstały” – zachwycał się magazyn „The New Yorker” w 2013 r.

Dla Francuzów Morin był przede wszystkim autorytetem intelektualnym, który wypracował holistyczne, transdyscyplinarne podejście do wielkich pytań naszych czasów.

„Czym jest bycie człowiekiem? Czym jest globalizacja? Czym jest życie? Te pytania zmuszają nas do łączenia wiedzy dziś rozproszonej między różne dziedziny badawcze” – wyjaśniał w 2020 r. w rozmowie z TV5 Monde.

Jeszcze długo po setnych urodzinach komentował bieżące wydarzenia. Dzielił się przemyśleniami z 220 tys. obserwujących na X – od fali upałów w 2022 r., kiedy pisał: „Paryż, godz. 18, 40°C: wreszcie, upragniona burzo!”, po wojnę w Ukrainie, o której napisał: „Wojna jest lekcją nienawiści”.

„Do ostatnich dni Edgar Morin pozostawał uważny na świat, innych ludzi i wielkie pytania ludzkiej egzystencji, które karmiły jego myśl” – napisała w oświadczeniu przekazanym w sobotę AFP jego żona, Sabah Abouessalam Morin.

„Dziś pozostawia po sobie ogromną pustkę. Ale jego odwaga, wierność ludziom i ideom, jego moralna surowość i nadzieja nadal nam towarzyszą”.

Odrzucony przez komunistów

Morin, urodzony jako Edgar Nahoum 8 lipca 1921 r. w Paryżu, był synem żydowskich rodziców, którzy przyjechali do Francji z Grecji. Konsekwentnie odmawiał jednak definiowania siebie wyłącznie przez żydowską tożsamość, podkreślając, że jest także „Francuzem, człowiekiem Morza Śródziemnego i obywatelem świata”.

W wieku 10 lat stracił ukochaną matkę. Rodzina przez tygodnie próbowała ukryć przed nim jej śmierć. Po latach opisał to wydarzenie jako swoją „osobistą Hiroszimę”.

Ucieczką stały się dla niego najpierw nauka, a potem działalność lewicowa. Wstąpił do partii komunistycznej.

Początkowo opowiadał się za biernym oporem wobec nazistów – co później uznał za jeden z dwóch poważnych błędów oceny, obok powojennego poparcia dla przywódcy ZSRR Józefa Stalina. W końcu jednak wstąpił do ruchu oporu, przyjmując pseudonim Edgar Morin.

Po studiach z historii, geografii i prawa stanął na czele działu propagandy francuskiej administracji wojskowej w powojennych Niemczech, a następnie pracował jako dziennikarz, zanim trafił do CNRS.

Jako bezkompromisowy wolnomyśliciel ściągnął na siebie gniew partyjnych towarzyszy, gdy zaczął publikować w gazecie uznawanej za proamerykańską.

Po wyrzuceniu z partii rozwinął głęboką nieufność wobec indoktrynacji. Dał temu wyraz w książce „Autocritique”, gdzie podkreślał konieczność nieustannego poddawania własnych przekonań w wątpliwość.

Mimo to pozostał jedną z ważnych lewicowych postaci.

Jego analizy bardzo różnych zjawisk – od antysemityzmu, który napędzał w latach 60. najbardziej absurdalne plotki o rzekomych porwaniach żydowskich klientów w sklepach odzieżowych w Orleanie (Morin poświęcił temu zbiorowemu szaleństwu osobną książkę), po globalizację – trafiały do szerokiego grona odbiorców.

Edgar Morin. Francuski wizjoner

Od lat 70. ostrzegał przed zagrożeniami dla środowiska, wynikającymi z nieokiełznanego wzrostu gospodarczego – jednym z wielu tematów, w których wykazał się niezwykłą dalekowzrocznością.

Ostro krytykował także sposób, w jaki Izrael traktuje Palestyńczyków. W artykule z 2002 r. pisał, że „Żydzi w Izraelu, potomkowie apartheidu zwanego gettem, zamykają Palestyńczyków w gettach” oraz że „Żydzi, którzy byli upokarzani, pogardzani i prześladowani, upokarzają, gardzą i prześladują Palestyńczyków”.

Za ten tekst został skazany za antysemityzm, jednak Sąd Kasacyjny go uniewinnił. Sprawa, w której żydowscy ekstremiści oskarżali go o to, że jest „Żydem nienawidzącym samego siebie”, przyniosła mu szerokie wsparcie w środowisku akademickim.

O skali uznania świadczy fakt, że z okazji setnych urodzin w 2021 r. Morin został zaproszony na kolację przez prezydenta Emmanuela Macrona.

Był niezwykle płodnym autorem – napisał dziesiątki książek, a ostatnia ukazała się w 2025 r. Jego ostrzeżenia dotyczące kryzysu klimatycznego i wypaczeń dzikiego kapitalizmu mocno zapadły w pamięć.

Edgar Morin: 5 dat

1921 8 lipca – przychodzi na świat

1941 Wstępuje do Francuskiej Partii Komunistycznej (pozostaje w niej do 1951 r.)

1950 Zostaje badaczem w CNRS, gdzie w 1970 r. awansuje na stanowisko dyrektora badań

1982 Ukazuje się książka Science avec conscience (Fayard), w której po raz pierwszy rozwija koncepcję „człowieka złożonego”

2024 Ukazuje się tom 3 dzieła La méthode de la méthode (Actes Sud)