Wyjątkowe 1,5 minuty w XXI wieku: Hiszpania szykuje się na trio zaćmień

15 kwietnia 1912 roku, zaledwie dwa dni po zatonięciu Titanica na wodach północnego Atlantyku, Hiszpania przez kilka sekund doświadczyła swojego ostatniego całkowitego zaćmienia Słońca, uznanego za hybrydowe ze względu na wyjątkowo wąski pas całkowitości. Opisał je 33. numer pisma SAE, Sociedad Astronómica de España, przytaczając relacje kilku Galisyjczyków, którzy obserwowali to efemeryczne zjawisko.

REKLAMA

REKLAMA

„Krajobraz był smutny i mizerny, a zimno całkiem przenikliwe. Kury szukały schronienia, a jedna, którą widziałem, mając pisklęta, schowała je pod skrzydła” – relacjonował Tomás Martínez, nauczyciel z O Barco de Valdeorras, opisując wydarzenie, które obserwował o 11.49 w swojej miejscowości w prowincji Ourense.

Po raz pierwszy od tamtej pory kraj przygotowuje się do tego, by przez dwa kolejne lata znów znaleźć się na drodze tego zjawiska (12 sierpnia 2026 roku oraz 2 sierpnia 2027 roku), a 26 stycznia 2028 roku dojdzie jeszcze do trzeciego, obrączkowego zaćmienia Słońca. Razem stworzą unikatowy tercet zaćmień w europejskim XXI wieku.

Najbliższe zaćmienie całkowite będzie w pełni widoczne tylko z północnej Syberii, wschodniego wybrzeża Grenlandii i zachodniej części Islandii, zanim przetnie Hiszpanię pasem o szerokości 293 kilometrów, obejmującym nawet 12 wspólnot autonomicznych. Prawdziwa astronomiczna loteria, a zarazem – jak na to wskazują warunki geograficzne – loteria także pod względem kosztów. Z Kanady, północno‑wschodniego wybrzeża USA i północno‑zachodniej Afryki zjawisko będzie można podziwiać, ale jedynie częściowo.

Słowo „zaćmienie” pochodzi od greckiego „ekleipsis”, czyli zniknięcie, i obejmuje kilka rodzajów tego zjawiska. Zaćmienia Słońca występują wyłącznie podczas nowiu, gdy tarcza naszego satelity wyjątkowo dokładnie zasłania Słońce. Powoduje to nagłe ściemnienie na kilka chwil, a na niebie widać czarną tarczę. Gdyby orbita Księżyca nie była nachylona, takie zjawisko występowałoby dwa razy w miesiącu w określonych strefach Ziemi, zarówno przy nowiu, jak i pełni.

_„_Gdy tylko Księżyc całkowicie zakrywa Słońce, jasność spada. Zaczynamy dostrzegać na niebie najjaśniejsze gwiazdy. Jeśli jesteśmy na wsi, usłyszymy śpiew ptaków. A dokładnie w chwili rozpoczęcia fazy całkowitej ptaki milkną, bo »myślą«, że zapada noc” – opisuje César González, popularyzator astronomii z Planetarium w Madrycie, rozwijając w naukowy sposób relację nauczyciela Martíneza sprzed 114 lat, przekazaną SAE.

„Temperatura spada. Może obniżyć się nawet o pięć stopni i zawsze zaczyna wiać lekki wiatr” – dodaje naukowiec. Właśnie w tej krótkiej chwili szczęśliwi obserwatorzy będą mogli zdjąć specjalne, atestowane okulary (należy sprawdzić oznaczenie normy ISO 12312-2:2015 na jednym z zauszników), bo podczas fazy częściowej ryzyko uszkodzenia wzroku jest wysokie.

Bez takich okularów promieniowanie ultrafioletowe uszkodzi fotoreceptory oka (czopki i pręciki), a promieniowanie podczerwone wywoła bezpośredni efekt termiczny w siatkówce, prowadząc do retinopatii słonecznej. Objawy tej choroby, które pojawią się z opóźnieniem, mogą obejmować zamazane widzenie, plamy lub mroczki w miejscu największej ostrości widzenia, metamorfopsję (zniekształcone postrzeganie kształtów) oraz mniejszą tolerancję na światło, czyli fotofobię, która może powodować bóle głowy.

Faza całkowita nigdzie w Hiszpanii nie przekroczy minuty i 48 sekund – im bliżej linii całkowitości, tym dłużej można podziwiać zjawisko – dlatego ważne jest dokładne odmierzenie czasu. Trzeba też pamiętać, że w zależności od miejsca obserwacji zaćmienie zacznie się i zakończy o różnych godzinach.

Trajektoria zaćmienia wejdzie nad Hiszpanię od północno‑zachodniej Galicji około godziny 19.27, a opuści kraj nad Balearami około 20.35. Miasta leżące tuż poza pasem całkowitości, jak Madryt czy Salamanka, zobaczą głębokie zaćmienie częściowe (co najmniej 92% zaciemnienia na całym Półwyspie Iberyjskim), ale nie fazę całkowitą. Jak jednak naukowcy to wyliczają?

„Znamy prawa rządzące ruchem planet i satelitów i, w cudzysłowie, nie jest zbyt trudne przewidzieć, kiedy nastąpią zaćmienia, nawet w odległej przyszłości (...). Dzięki narzędziom informatycznym, które pozwalają nam odtworzyć zaćmienia z przeszłości i porównywać je ze zdarzeniami historycznymi, możemy powiązać różne zjawiska” – wyjaśnia César González.

Na długo przed współczesnymi obliczeniami uczeni wiedzieli już, że zaćmienia podlegają określonym cyklom. González wskazuje, że Sumerowie już około 5 tys. lat temu mogli je wyznaczyć. Najlepiej znany cykl to Saros, trwający około 18 lat, 11 dni i 8 godzin. Po tym czasie geometria układu Słońce–Ziemia–Księżyc znów jest bardzo podobna. Istnieje też jednak cykl exeligmos, odpowiadający trzem cyklom Saros, który pozwala precyzyjniej określić strefę widoczności danego zaćmienia.

Pełne obłożenie hoteli w wyludnionej Hiszpanii

Pas całkowitości przebiega przez prowincje Soria, Guadalajara i Teruel – nazywane hiszpańską Syberią ze względu na bardzo niskie zaludnienie – a także przez cztery prowincje Galicji, całą Kastylię i León z wyjątkiem Salamanki, Księstwo Asturii, Kantabrię, Kraj Basków, Nawarrę, Aragonie, Kastylię-La Manchę (w prowincjach Guadalajara i Cuenca), południowo‑zachodnią Katalonię, Wspólnotę Walencką (prowincje Castellón i Walencja) oraz całe Baleary.

Hiszpańska Sieć Rozwoju Obszarów Wiejskich szacuje, że tercet zaćmień może przynieść efekt gospodarczy rzędu 1,4 mld euro, który – z wyjątkiem prowincji nadmorskich – przypadnie regionom zwykle leżącym poza głównym szlakiem zagranicznej turystyki. Drugie zaćmienie Słońca, w 2027 roku, potrwa dłużej (do pięciu minut), ale obejmie mniejszy obszar (Kadyks, Málaga, Granada, Almería, Ceuta i Melilla) i będzie konkurowało z innymi krajami Maghrebu.

W kwietniu radny ds. prezydencji rządu Kastylii i León oszacował, że region może przyciągnąć dwa miliony odwiedzających, zainteresowanych pierwszym z zaćmień. Z kolei portal turystyczny Generalitat Valenciana ocenił, że liczba rezerwacji w głębi lądu w prowincji Castellón wzrosła o 80% w regionie, gdzie turystyka koncentruje się zwykle na wybrzeżu Walencji i Alicante.

Dla osób, które nie będą mogły przyjechać do Hiszpanii, by zobaczyć pełne zaćmienie, ESA przeprowadzi bezpośrednią transmisję zjawiska z Obserwatorium Astrofizycznego Javalambre w prowincji Teruel. We współpracy z uniwersytetem i magistratem Leónu zorganizuje też bezpłatny program publicznych obserwacji w tym mieście.