Stany Zjednoczone i Iran prowadzą wojnę, a Unia Europejska coraz dotkliwiej odczuwa skutki szybko eskalującego konfliktu w regionie.
Szybko przeradzające się w rozwojowy konflikt regionalny, izraelsko-amerykańskie ataki zachwiały globalnym bezpieczeństwem energetycznym. Ataki i incydenty rozlały się po całym regionie Bliskiego Wschodu, od Zatoki Perskiej po terytoria powiązane z NATO.
REKLAMA
REKLAMA
Po rozpoczęciu 28 lutego operacji Epic Fury (Epicka Furia - red.) – skoordynowanej akcji USA i Izraela wymierzonej w przywódców Iranu, w tym najwyższego przywódcy Alego Chameneiego – Iran odpowiedział zmasowanymi atakami rakiet balistycznych i dronów.
Walki wyszły już poza terytorium Iranu i Izraela: uderzenia objęły amerykańskie instalacje wojskowe i infrastrukturę cywilną w Bahrajnie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich i Katarze, a także bazę Akrotiri na Cyprze.
Bruksela wobec konfliktu
Dla Brukseli kryzys nie jest już odległym problemem polityki zagranicznej, lecz potencjalnym zagrożeniem dla stabilności Unii. Zamknięcie cieśniny Ormuz zaburzyło światowe rynki energii i podbiło ceny gazu ziemnego w Europie o prawie 40 proc., ponieważ dostawy skroplonego gazu ziemnego (LNG) z Kataru zostały wstrzymane.
Europejska Agencja ds. Azylu (EUAA) przygotowuje się na kryzys humanitarny. Urzędnicy ostrzegają, że gdyby miliony osób zostały zmuszone do ucieczki z Iranu, kraju liczącego ok. 90 mln mieszkańców, Europa mogłaby stanąć w obliczu największego napływu uchodźców od dziesięcioleci.
W odpowiedzi UE uruchomiła szereg narzędzi ochrony ludności, aby koordynować pomoc w sytuacjach nadzwyczajnych i wzmocnić obronę przed możliwymi cyberatakami.
Gwałtowna eskalacja obnażyła jednak słabe punkty przygotowań Wspólnoty: Unia wciąż nie dysponuje jednolitymi siłami szybkiego reagowania, a poziom zapełnienia magazynów gazu jest niższy niż w poprzednich latach (ok. 46 mld m sześc. wobec 77 mld m sześc. w 2024 roku). Państwa członkowskie próbują więc łatać strukturalne ubytki.
Wszystkie dyrekcje generalne w gotowości
W najnowszej Strategii Unii na rzecz Gotowości (opublikowanej w marcu 2025 roku) UE definiuje gotowość nie tylko jako zdolność do reakcji, lecz jako proaktywne, strukturalne nastawienie, które ma umożliwić przewidywanie, zapobieganie oraz reagowanie na transgraniczne zagrożenia.
W tym przypadku chodzi o niestabilność na rynkach energii, zbliżający się kryzys uchodźczy, zagrożenia hybrydowe i cybernetyczne, napięcia w relacjach transatlantyckich – jak możliwe odwetowe działania handlowe USA wobec Hiszpanii – oraz luki w systemie bezpieczeństwa. Aby się z nimi zmierzyć, Unia dzieli odpowiedzialność pomiędzy kilka dyrekcji generalnych (DG), odpowiedników ministerstw.
Dyrekcja Generalna ds. Ochrony Ludności i Operacji Pomocowych (DG ECHO) koordynuje pomoc humanitarną za pośrednictwem Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, w tym pilną pomoc i dostawy sprzętu. DG HOME koncentruje się na bezpieczeństwie wewnętrznym i zarządzaniu granicami, przygotowując się na duże fale migracji oraz chroniąc infrastrukturę krytyczną. DG CONNECT odpowiada za odporność cybernetyczną, wdrażając Akt o solidarności cybernetycznej, który pomaga państwom reagować na cyberataki na usługi kluczowe. Tymczasem DG DEFIS prowadzi działania na rzecz wzmocnienia europejskiego przemysłu obronnego, zwiększając produkcję wojskową i zabezpieczając łańcuchy dostaw sprzętu obronnego.
Obywatele UE mają do dyspozycji różne opcje
Obywatele Unii mogą korzystać z kilku mechanizmów ochrony w razie konfliktów, klęsk żywiołowych lub niepokojów społecznych poza granicami UE.
Pierwszym punktem kontaktu są konsulaty i ambasady europejskie. Na mocy dyrektywy Rady (UE) 2015/637 obywatele UE przebywający za granicą mają prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej, a każda placówka któregokolwiek państwa członkowskiego musi zapewnić pomoc, ewakuację i wsparcie w powrocie do kraju, niezależnie od tego, z którego państwa UE pochodzi dana osoba.
Za operacje repatriacyjne i ewakuacyjne nadal odpowiadają rządy krajowe. Jak jednak podkreśliła Komisja 2 marca, odnosząc się do sytuacji na Bliskim Wschodzie, Europa wspiera „wysiłki państw członkowskich na rzecz ewakuacji i repatriacji, w tym za pośrednictwem Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności i Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (UCPM), ściśle współpracując z delegaturami UE”.
To główne narzędzie ewakuacji w ramach UE. Za pośrednictwem ERCC, całodobowego centrum zarządzania kryzysowego, Mechanizm Ochrony Ludności współfinansuje i ułatwia ewakuacje oraz dostarczanie pomocy, a także koordynuje ogólną reakcję Unii. W czasie pandemii UE zorganizowała największą w swojej historii operację repatriacji: 400 lotów, którymi do domu wróciło ok. 1 mln Europejczyków, oraz 98 lotów dla ok. 3 tys. obywateli podczas wycofywania się z Afganistanu w 2023 roku.
Komisarz ds. równości, gotowości i zarządzania kryzysowego Hadja Lahbib poinformowała niedawno, że w ramach UCPM dwa loty sprowadziły bezpiecznie do Europy 356 osób z Bliskiego Wschodu. Poza tym Unia wsparła kilka państw członkowskich w repatriacji ponad 4,1 tys. obywateli UE. W miarę rozwoju konfliktu działania są kontynuowane.
„Unia stoi za wami murem. Taki jest nasz przekaz do tysięcy obywateli Europy uwięzionych na Bliskim Wschodzie. Dokładamy wszelkich starań, by bezpiecznie sprowadzić naszych obywateli do domu. Od pierwszego dnia eskalacji na Bliskim Wschodzie Unia jest w pełni zmobilizowana poprzez nasz Mechanizm Ochrony Ludności, organizując ponad 40 lotów i bezpiecznie przywożąc do domu ponad 4 tys. Europejczyków. Po raz pierwszy samoloty rescEU wywożą teraz obywateli UE z regionu” – powiedziała Lahbib w rozmowie z Euronews.
„Na froncie humanitarnym Europa wciąż niesie pomoc. UE jest największym darczyńcą pomocy humanitarnej na świecie – tylko w tym roku przeznaczyła na nią niemal 2 mld euro. Przy ponad 100 tys. osób wysiedlonych w Libanie Unia uruchomiła nowy bliskowschodni fundusz kryzysowy, aby dostarczyć ratujące życie lekarstwa, schronienie i pilne zaopatrzenie” – dodała.
W razie zamknięcia przestrzeni powietrznej lub ataków UCPM przewiduje ewakuację trasami lądowymi i przez regionalne huby, na przykład w Jordanii i Egipcie. Dzięki satelitom dostarczającym map w czasie rzeczywistym usługa Copernicus Emergency Management Service ocenia skalę zniszczeń i wskazuje bezpieczne trasy ewakuacji. Mechanizm uruchamia też działania ratunkowe na miejscu, takie jak zespoły poszukiwawczo-ratownicze czy pomoc rzeczowa.
Dysponując 143 delegaturami UE, Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) nie jest bezpośrednim „podmiotem ratowniczym”, ale wspiera krajowe działania repatriacyjne i ewakuacyjne, ułatwiając współpracę między ambasadami a UCPM. W praktyce delegatury przyspieszają organizację lotów i przejazdów drogowych.
Dodatkową koordynację reakcji zapewnia Zintegrowany Mechanizm Reagowania Politycznego na Kryzysy (IPCR). Poprzez łączenie instytucji UE i przedstawicieli państw członkowskich mechanizm ten wspiera prezydencję Rady Europejskiej w identyfikowaniu luk i wymianie informacji, tak aby lepiej zsynchronizować ogólną odpowiedź Unii.
Konflikty i niepokoje za granicą często generują zagrożenia dla bezpieczeństwa wewnętrznego, zwłaszcza gdy część państw członkowskich angażuje się militarnie w zewnętrzne kryzysy. Wysoki poziom cyfryzacji społeczeństw zwiększa podatność na ingerencję z zewnątrz, dlatego Strategia Cyberbezpieczeństwa UE wzmacnia zdolność operacyjną Wspólnoty do odpierania, odstraszania i zwalczania zagrożeń w cyberprzestrzeni.
Mechanizm ProtectEU współpracuje z Europolem przy przeciwdziałaniu rozlewaniu się skutków kryzysów na terytorium Unii, w tym atakom terrorystycznym i cyberatakom, oraz przy budowaniu odporności poprzez nowe metody wymiany informacji. Komisja zacieśniła współpracę z Europolem i państwami członkowskimi w związku z trwającymi niepokojami na Bliskim Wschodzie.
Według przedstawiciela Dyrekcji Generalnej ds. Sieci Komunikacyjnych, Treści i Technologii (DG CONNECT) cyberataki są szczególnie groźne, bo są starannie przygotowywane, długo pozostają niewykryte i wykorzystują słabości systemów z użyciem sztucznej inteligencji.
Przedstawiciel podkreśla, że współpraca i wymiana informacji między państwami członkowskimi na temat incydentów cybernetycznych dotyczących infrastruktury krytycznej są kluczowe dla podniesienia poziomu gotowości i ograniczenia narażenia na cyberataki.
Dodał też, że kampanie dezinformacyjne oparte na sztucznej inteligencji, powiązane z toczącymi się konfliktami, mogą poważnie wpływać na bezpieczeństwo wewnętrzne Unii. Ponieważ AI umożliwia tanie tworzenie deepfake’ów, zagraniczni działacze mogą wykorzystywać ją do podsycania napięć w UE.
W razie konwencjonalnego ataku militarnego na Europę Klauzula wzajemnej obrony (art. 42 ust. 7 Traktatu o Unii Europejskiej) oraz Klauzula solidarności (art. 222 Traktatu o funkcjonowaniu UE) zobowiązują państwa członkowskie do współpracy wojskowej i skoordynowanych działań.
Strategia Unii na rzecz Gotowości na 2025 roku wzmacnia bezpieczeństwo wewnętrzne Europy, zwiększając gotowość i zdolność reagowania na pojawiające się zagrożenia. Kluczowe cele obejmują rozwój zdolności analitycznych i prognostycznych, ochronę najważniejszych funkcji społecznych, promowanie przygotowania obywateli oraz zacieśnianie współpracy cywilno-wojskowej.
RescEU, rezerwa sprzętu ratunkowego działająca w ramach UCPM i utworzona w czasie pandemii, pomaga obywatelom, zapewniając m.in. wyspecjalizowane zespoły medyczne, szpitale polowe i samoloty gaśnicze. W ramach tej rezerwy Strategia gromadzenia zapasów UE gwarantuje Europejczykom dostęp do podstawowych dóbr w sytuacji kryzysowej.
Rzeczywistość operacyjna wygląda jednak inaczej. UE wspiera i koordynuje zarządzanie kryzysowe, lecz ster pozostaje w rękach rządów krajowych. Odmienne systemy, procedury i priorytety narodowe tworzą dodatkową warstwę złożoności i często spowalniają koordynację działań ratunkowych wewnątrz Unii oraz poza jej granicami.
Ochrona finansowa
Po stronie finansowej – zagrożonej przez rosnące ceny ropy i skrajną zmienność na rynku energii – UE stworzyła szereg narzędzi mających łagodzić skutki tego typu kryzysów.
Pierwszą linią obrony jest stabilizacja monetarna i finansowa prowadzona przez Europejski Bank Centralny (EBC). W razie poważnego wstrząsu EBC może wprowadzić do systemu dodatkową płynność poprzez ukierunkowane operacje kredytowe i linie swapowe z innymi głównymi bankami centralnymi, tak aby banki nadal miały dostęp do finansowania nawet przy silnej zmienności rynków. W razie potrzeby może też interweniować poprzez zakupy aktywów lub inne narzędzia polityki pieniężnej, by ustabilizować warunki finansowania.
Równolegle fundusz kryzysowy strefy euro, Europejski Mechanizm Stabilności (EMS), może oferować pożyczki awaryjne lub prewencyjne linie kredytowe rządom, które nagle znalazły się pod presją finansową, pomagając im utrzymać wydatki publiczne i uniknąć destabilizujących kryzysów zadłużeniowych.
Istnieją także reguły fiskalne i instrumenty wspólnego zadłużania na poziomie UE, które pozwalają rządom zwiększać wydatki w sytuacjach nadzwyczajnych. W ramach paktu stabilności i wzrostu UE może uruchomić tzw. ogólną klauzulę wyjścia, zawieszając limity deficytu, aby państwa członkowskie mogły czasowo zwiększyć zadłużenie bez naruszania zasad fiskalnych.
Unia może też wspólnie pozyskiwać środki na rynkach finansowych, jak podczas pandemii COVID-19 w ramach programu SURE, gdy wyemitowano wspólne obligacje UE, aby sfinansować mechanizmy wsparcia wynagrodzeń i zapobiec masowemu bezrobociu.
Sam budżet UE może być przekierowywany na działania osłonowe. W czasie kryzysu Komisja i państwa członkowskie mogą przeprogramowywać istniejące strumienie finansowania, by wspierać priorytety takie jak pomoc humanitarna, odbudowa czy wsparcie dla uchodźców.
Rozporządzenia takie jak CARE i RESTORE pozwalały już wcześniej rządom przesuwać miliardy euro z długoterminowych programów rozwojowych na zarządzanie kryzysowe. Z kolei art. 122 Traktatu o funkcjonowaniu UE umożliwia Radzie zatwierdzanie nadzwyczajnych środków wsparcia finansowego lub tworzenie nowych funduszy kryzysowych, gdy państwa członkowskie stoją w obliczu poważnych trudności gospodarczych, tak aby szybko uruchomić środki – na przykład w razie historycznego napływu uchodźców z Iranu.
Unia bankowa obejmuje także Jednolity Fundusz Restrukturyzacji i Uporządkowanej Likwidacji, finansowany przez same banki, który służy do kontrolowanego przeprowadzania upadłości zagrożonych instytucji i zapobiegania efektowi domina w sektorze finansowym. Krajowe systemy gwarantowania depozytów ubezpieczają środki na rachunkach bankowych do 100 tys. euro, co pomaga utrzymać zaufanie społeczne do systemu bankowego.
Instytucje takie jak Europejski Bank Inwestycyjny mogą udzielać linii kredytowych, gwarancji i finansowania eksportu, aby wspierać przedsiębiorstwa i utrzymać przepływy handlowe w czasie wstrząsów gospodarczych.
W razie wstrząsów energetycznych
Kolejnym palącym problemem finansowym jest poważne zakłócenie globalnych dostaw ropy naftowej i gazu ziemnego. W tym celu UE wprowadziła przepisy zobowiązujące państwa członkowskie do utrzymywania strategicznych rezerw ropy odpowiadających ok. 90 dniom importu. W razie potrzeby rezerwy te byłyby uwalniane w porozumieniu z partnerami międzynarodowymi, aby ustabilizować podaż i ograniczyć skoki cen.
Unia stworzyła też wspólne platformy zakupu gazu, które pozwalają państwom członkowskim łączyć zapotrzebowanie i wspólnie negocjować kontrakty, zmniejszając konkurencję między nimi i obniżając koszty. Rozporządzenia awaryjne mogą nakładać tymczasowe limity przychodów lub podatki od nadzwyczajnych zysków firm energetycznych, a nadwyżkowe zyski są kierowane do funduszy służących do dopłat do rachunków za energię dla gospodarstw domowych.