Ikony popkultury na protestach: dlaczego czaszka z One Piece jednoczy Francję

Gdy młodzi ludzie występują przeciwko establishmentowi, często sięgają w swoich protestach po fikcję i ikony popkultury. Niektóre obrazy i symbole niespodziewanie stają się hasłami mobilizującymi tłumy.

REKLAMA

REKLAMA

Wśród transparentów, plakatów i haseł na ulicach Francji często pojawia się czarna flaga z uśmiechniętą czaszką w słomkowym kapeluszu.

Ten piracki znak fani mangi „One Piece” rozpoznają od razu: to „Jolly Roger”, jeden z najbardziej charakterystycznych symboli popkultury.

Ta ikonografia pojawiła się już podczas ubiegłorocznych wrześniowych protestów we Francji. Teraz wróciła na demonstracjach studenckich i marszach ulicznych w całym kraju – a także w Belgii, Włoszech i Grecji.

Jak jednak doszło do tego, że piracka flaga z „One Piece” stała się ogólnokrajowym, a nawet ogólnoeuropejskim symbolem sprzeciwu wobec represji i korupcji władz?

Najpierw trochę kontekstu. Dla tych, którzy nie znają „One Piece”, to popularna japońska manga stworzona przez Eiichirō Odę. W skrócie opowiada o przygodach Piratów ze Słomkowym Kapeluszem, którzy stają w obronie osób uciskanych przez tyranicznych władców i skorumpowane reżimy – pod ich flagą „Jolly Roger” trwa walka z tyranią.

Po raz pierwszy publikacja ukazała się w 1997 roku – to zarazem pierwszy rok urodzeń generacji Z. Ta manga stała się światowym fenomenem: sprzedano ponad 500 mln egzemplarzy, a seria została przetłumaczona na 40 języków. Ma na koncie rekord Guinnessa za największą liczbę kopii wydanych w jednej serii komiksowej przez jednego autora i doczekała się serialu animowanego, aktorskiej produkcji Netfliksa oraz kilku filmów.

We Francji serial cieszy się ogromną popularnością, a kolejne tomy należą do bestsellerów.

Przez lata flaga z wyszczerzoną czaszką pojawiała się na demonstracjach w Nepalu, Indonezji, na Filipinach, w Maroku, we Włoszech i w Wielkiej Brytanii, a w ostatnich tygodniach jest wszechobecna podczas protestów, które wstrząsają Francją.

Niezależnie od tego, czy symbol z „One Piece” pojawia się na protestach studenckich, wiecach przeciwko brutalności policji, demonstracjach przeciw rządowym blokadom mediów społecznościowych, czy na marszach poparcia dla Palestyny, wspólny wizualny mianownik pokazuje, jak bardzo ten znak przemówił do generacji Z. Młodzi przyjęli go jako swój symbol buntu, a ostatecznie także nadziei.

To w gruncie rzeczy mało zaskakujący wybór, bo w samym komiksie flaga oznacza wolność i opór wobec ucisku dla grupy buntowników wyrzutków. Teraz, w realnym świecie, przemawia do sfrustrowanej młodzieży i przedstawicieli generacji Z, którzy domagają się wysłuchania.

Przenikanie świata fikcji do rzeczywistości jest użytecznym mechanizmem, bo narracje i związane z nimi wartości nie znają granic ani konkretnych spraw, tworząc globalne poczucie jedności i wspólny język solidarności. To także korzystne przeniesienie, bo zamiana fikcyjnych punktów odniesienia w prawdziwe symbole buntu sprawia, że trudniej je stłumić władzom, które wciąż chcą zachować antyautorytarny wizerunek.

Jolly Roger po raz kolejny pokazuje, że kultura i polityka są nierozerwalnie ze sobą związane. Szczególnie dla młodych aktywistów i pokolenia wychowanego w internecie, które za pomocą mediów społecznościowych wyraża swoje myśli i lęki właśnie poprzez odniesienia do kultury.

Nie brakuje wcześniejszych przykładów. Jolly Roger nie jest jedynym symbolem popkultury, który w ostatnich latach trafił na protesty.

Przyglądamy się pięciu przykładom kulturowych symboli, które w ciągu ostatnich 15 lat stały się formą politycznego wyrazu.

V jak Vendetta

Zainspirowana filmem „V jak Vendetta” z 2005 roku międzynarodowa grupa haktywistów Anonymous zaczęła używać charakterystycznej maski Guya Fawkesa z tego obrazu, by ukrywać twarze podczas protestów. Maska upowszechniła się w 2011 roku w trakcie ruchu Occupy i do dziś uchodzi za symbol sprzeciwu wobec skorumpowanych systemów i rządów. Jak mówi V: „Ludzie nie powinni bać się swoich rządów – to rządy powinny bać się ludzi”.

Igrzyska śmierci

Cykl książek dla młodzieży autorstwa Suzanne Collins oraz ich filmowe adaptacje z Jennifer Lawrence w roli głównej obfitują w symbole oporu – od przypinki z ptakiem Mockingjay po trójpalczysty salut. Ten milczący gest sprzeciwu, którego używa bohaterka Katniss Everdeen, by okazać solidarność z prześladowanymi, od 2014 roku pojawia się na protestach: od demonstracji przeciwko wojskowemu zamachowi stanu w Tajlandii po hongkońskie marsze na rzecz powszechnego prawa wyborczego.

Opowieść podręcznej

W latach 2017–2018 kobiety w całych Stanach Zjednoczonych zakładały szkarłatne peleryny i białe czepki znane z książki Margaret Atwood „Opowieść podręcznej” jako protest przeciwko ustawom antyaborcyjnym i polityce zagrażającej prawom reprodukcyjnym kobiet. W tej dystopijnej powieści i jej serialowej adaptacji podręczne zgodnie z prawem Gileadu – fikcyjnego państwa, w którym płodne kobiety są zmuszane do rodzenia dzieci – muszą nosić taki strój. Kostium regularnie powraca na manifestacjach w obronie praw kobiet na całym świecie: od argentyńskich protestów w 2018 roku na rzecz liberalizacji prawa aborcyjnego po demonstracje w 2019 roku przeciwko wizytom prezydenta USA Donalda Trumpa w Wielkiej Brytanii.

Joker

Po wojnie domowej libańscy demonstranci protestujący w 2019 roku przeciwko nowym programom oszczędnościowym rządu sięgnęli po wizerunek „Księcia Zbrodni”. Wielu z nich inspirowało się charakteryzacją Joaquina Phoeniksa z filmu Joker. Ten kostium jest rozpoznawalny na całym świecie, a jednocześnie zapewnia protestującym anonimowość i, w przypadku Libańczyków, pomógł nagłośnić ich sprzeciw. Joker stał się symbolem buntu, uosabia lekceważenie społecznych norm i konwenansów. Z tego powodu wykorzystanie klaunowskiej twarzy przypomina o potrzebie nieposłuszeństwa wobec zastanego porządku i sprawia, że wizerunek ten chętnie pojawia się na demonstracjach w różnych krajach.

Pepe the Frog

Skrajna prawica, ruch MAGA oraz sam Trump, który w trakcie kampanii przed wyborami prezydenckimi w USA w 2016 roku udostępnił na Twitterze mema z Pepe, przejęli wizerunek zielonej żaby, by odwołać się do młodych wyborców. Amerykański rysownik Matt Furie stworzył postać w 2005 roku i był oburzony, że jego dzieło zostało zawłaszczone w tak nienawistny sposób. Zanim „uśmiercił” bohatera w komiksie z 2017 roku, napisał w 2016 roku esej dla TIME (źródło w Angielski), w którym stwierdził: „To kompletnie szalone, że Pepe został uznany za symbol nienawiści i że rasiści oraz antysemici używają spokojnego kiedyś żabiego gościa z mojego komiksu jako ikony nienawiści”. Mimo że na Zachodzie Pepe został zawłaszczony przez alt-right, w 2019 roku demonstranci prodemokratyczni w Hongkongu ponownie przyjęli go jako swój symbol podczas protestów.