Od uczonych Jedwabnego Szlaku po nowe ośrodki badawcze w Taszkencie Uzbekistan stara się przybliżyć swoje dziedzictwo; eksperci w UNESCO oceniają jego wkład w cywilizację i znaczenie wspólnej kultury.
Od stuleci Azja Centralna była skrzyżowaniem szlaków naukowych, uczonych tradycji i wymiany kulturowej. Jej historyczne miasta, w tym Samarkanda i Buchara, stały się ważnymi ośrodkami nauki. Łączyły dorobek intelektualny rozwijający się wzdłuż Jedwabnych Szlaków i przyczyniały się do postępów w matematyce, astronomii, medycynie oraz myśli religijnej.
REKLAMA
REKLAMA
Dziś Uzbekistan stara się upowszechnić to dziedzictwo na arenie międzynarodowej, wykorzystując instytucje badawcze, zbiory muzealne, technologie cyfrowe i współpracę akademicką.
O tych działaniach dyskutowano podczas międzynarodowej konferencji w siedzibie UNESCO w Paryżu. Zgromadziła ponad 300 uczestników, w tym naukowców, dyplomatów i przedstawicieli organizacji międzynarodowych – podali organizatorzy.
Wydarzenie zorganizowało Centrum Cywilizacji Islamskiej w Uzbekistanie we współpracy ze Stałym Przedstawicielstwem kraju przy UNESCO, jego Komisją Narodową przy UNESCO, ministerstwem spraw zagranicznych oraz kilkoma instytucjami naukowymi i kulturalnymi.
Inicjatywa wpisuje się w szerszy program, który prezydent Uzbekistanu Szawkat Mirzijojew przedstawił na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ w 2017 roku. Wezwał wówczas do większego międzynarodowego uznania intelektualnego dziedzictwa Azji Centralnej i podkreślił znaczenie edukacji oraz tolerancji religijnej.
We wrześniu 2025 roku, w kolejnym wystąpieniu na forum ONZ, zaproponował prezentowanie dorobku naukowego i duchowego najwybitniejszych uczonych regionu w najważniejszych ośrodkach międzynarodowych. Konferencja w Paryżu, a także prezentacje w siedzibach ONZ w Nowym Jorku i Genewie, są częścią tego programu.
Dziedzictwo intelektualne Azji Centralnej
Duża część obrad dotyczyła Mawarannahr, historycznie znanej jako Transoksiana, czyli obszaru między rzekami Amu-darią i Syr-darią. Obejmuje on większość dzisiejszego Uzbekistanu oraz części sąsiednich państw Azji Centralnej.
Region ten wydał wielu uczonych i przyciągał badaczy, których prace kształtowały tradycje intelektualne świata islamu i wykraczały poza jego granice.
W wystąpieniu cytowanym przez Centrum Cywilizacji Islamskiej Mahmud Erol Kılıç, dyrektor generalny Ośrodka Badań nad Historią, Sztuką i Kulturą Islamu (IRCICA), przypomniał dorobek Al-Chuwarizmiego, Al-Farabiego, Ibn Siny i Al-Biruniego.
Ich dzieła wpisują się w tradycję, w której matematyka, medycyna, filozofia i studia nad religią rozwijały się dzięki wymianie myśli między różnymi regionami.
Farhan Ahmad Nizami, dyrektor Oksfordzkiego Centrum Studiów nad Islamem, podkreślił, że zabytki regionu odzwierciedlają szerszą historię twórczości i wymiany kulturowej.
„Cywilizacje nie rozwijają się w izolacji. Wzajemnie się inspirujemy i przenikamy. To przesłanie, którym musimy się dzielić, aby zrozumieć, że mamy ze sobą o wiele więcej wspólnego niż rzeczy, które nas dzielą” – powiedziała Euronews Salima Dalibey z Organizacji Współpracy Islamskiej.
Mehrdad Shabahang, szef Programu Jedwabnych Szlaków w UNESCO, zwrócił uwagę na rolę instytucji badawczych w dokumentowaniu tej wspólnej historii.
„Takie ośrodki, jak Centrum Cywilizacji Islamskiej Uzbekistanu, pomagają nam identyfikować, dokumentować, a także promować naszą wspólną przeszłość i wspólną historię” – stwierdził.
Dyrektor Centrum, Firdavs Abduchalikow, podkreślił również międzynarodowe znaczenie tego dziedzictwa.
„Dziedzictwo kulturowe i nasi wielcy przodkowie należą do całego świata” – powiedział Euronews.
Coś więcej niż muzeum
Kluczową rolę w tych działaniach odgrywa Centrum Cywilizacji Islamskiej w Taszkencie. Jak podaje placówka, jego ekspozycje muzealne ukazują ponad 3 tys. lat dziejów ziem wchodzących dziś w skład Uzbekistanu.
Centrum zajmuje się badaniem rzadkich rękopisów i zabytków historycznych. Wykorzystuje też technologie cyfrowe, które wspierają prace naukowe i ułatwiają udostępnianie zbiorów szerszej publiczności.
Abduchalikow zaznaczył, że misja tej instytucji wykracza poza samo prezentowanie zabytkowych obiektów.
„To nie tylko okazały, piękny gmach i muzeum. To przede wszystkim ważna platforma dla nauki i edukacji” – mówił w rozmowie z Euronews.
Frédérique Beaupertuis-Bressand, specjalistka od historii i sztuki dynastii Timurydów, określiła muzeum jako cenne źródło dla badaczy i zwiedzających.
„Wreszcie kulturze poświęca się należytą uwagę. Możemy te przedmioty oglądać, dotykać i badać” – powiedziała, dodając, że dostęp do kolekcji otwiera nowe możliwości badań historycznych.
Centrum jest też powiązane z szerszą siecią wyspecjalizowanych instytucji, w tym międzynarodowymi ośrodkami badawczymi poświęconymi imamowi Buchariemu, imamowi Termiziemu i imamowi Maturidiemu.
Sali Shahsivari, dyrektor zarządzający Fundacji Dziedzictwa Islamskiego Al-Furqan, z zadowoleniem ocenił rozwój tych instytucji. Jego zdaniem pomagają one kierować większą uwagę świata na dziedzictwo kulturowe regionu.
W Paryżu dyskutowano również o możliwościach międzynarodowej współpracy naukowej. Chodzi o wspólne projekty badawcze, digitalizację źródeł historycznych i ściślejszą współpracę między uczelniami i ośrodkami akademickimi. Centrum podkreśliło też, że wykorzystuje technologie cyfrowe i sztuczną inteligencję w badaniu i prezentowaniu dziedzictwa kulturowego.
Uczestnicy zastanawiali się ponadto, w jaki sposób lepsze poznanie wspólnego dziedzictwa kulturowego może sprzyjać dialogowi między różnymi społeczeństwami.
„Żyjemy w czasach, w których mowa nienawiści rozprzestrzenia się bardzo szybko. Dlatego takie spotkania, rozmowy i wymiana poglądów pomagają ludziom lepiej się rozumieć i budować kulturę pokoju” – powiedziała Euronews Salima Dalibey z Organizacji Współpracy Islamskiej.